Kraina Kanału Oberlandzkiego

   Potoczna wiedza o Kanale Elbląskim sprowadza się do tego, że dzięki kanałowym pochylniom i jeździe na szynowych wózkach, statki mogą pokonać blisko 100-metrową różnicę poziomów wody.

Schemat działania pochylni na Kanale Elbląskim z danymi wysokościowymi
(źródło: www.gov.pl/web/wody-polskie-gdansk)

   Bardziej dociekliwi dotrą do informacji, że w czasie budowy drogi wodnej w połowie XIX wieku różne poziomy (scalonych łącznikami kanałowymi) oberlandzkich jezior zrównano do wspólnego poziomu, leżącego około 99,5 m n.p.m. Taka też jest wysokość lustra wody na najwyższej pochylni Buczyniec, skąd droga wiedzie na północ – w dół, w kierunku jeziora Druzno i poziomu morza.

Woda kanałowa na górnym stanowisku pochylni Buczyniec oraz woda kanałowa w akwedukcie ponad Jeziorem Karnickim. Lustra wody kanałowej znajdują się na tym samym poziomie, co do zasady 99,5 m n.p.m.
(autor: C. Wawrzyński)

   Czy zatem owe 99,5 m n.p.m. to najwyższa wysokość na całym szlaku kanałowym? Skoro zaś jest jakaś wartość najwyższa, to jaka i gdzie jest wartość najniższa, a co za tym idzie – jaka jest amplituda, czyli różnica pomiędzy tymi wartościami? Oto odpowiedzi na tak postawione pytania.

„Aktualne” poziomy wód

   Współcześnie możemy mówić o następujących wysokościach kanałowo-jeziorowych systemu wodnego Kanału Elbląskiego:

1) 99,5 m n.p.m. – w przypadku drogi wodnej pomiędzy: Zalewem, Iławą, Miłomłynem, Małdytami, Karczemką i górnym stanowiskiem pochylni Buczyniec (m.in. z jeziorami: Ewingi, Jeziorak, Dauby, Liwski Staw, Ilińsk, Ruda Woda, Bartężek, Sambród i Piniewo);

Górny basen śluzy Miłomłyn w trakcie inscenizacji rozpoczęcia budowy kanału w 2024 r.
To również poziom 99,5 m n.p.m. (autor: C. Wawrzyński)

2) 96,6 m n.p.m. – w przypadku drogi wodnej pomiędzy: śluzą Miłomłyn i śluzą Zielona (z Liwskim Jeziorem);

Komora śluzy Miłomłyn w trakcie inscenizacji rozpoczęcia budowy kanału w 2024 r. To dolny poziom wody Liwskiego Jeziora z wysokością 96,6 m n.p.m. (autor: C. Wawrzyński)

3) 94,8 m n.p.m. – w przypadku drogi wodnej pomiędzy: śluzą Zielona, Ostródą i śluzą Ostróda (z Jeziorem Drwęckim);

Widoki „z lotu ptaka”. Po lewej – Liwskie Jezioro pomiędzy śluzami Miłomłyn i Zielona. Po prawej – ujście
skanalizowanej rzeki Liwa oraz Jezioro Drwęckie, poniżej śluzy Zielona (źródło: archiwum autora)

4) 96,9 m n.p.m. – w przypadku drogi wodnej pomiędzy: śluzą Ostróda i śluzą Mała Ruś (z Jeziorem Pauzeńskim);

Kanał pomiędzy głową górną śluzy Ostróda i Mostem Niepodległości poniżej Jeziora Pauzeńskiego
(źródło: archiwum autora oraz Żegluga O-E Sp. z o.o.)

5) 98,3 m n.p.m. – w przypadku drogi wodnej pomiędzy: śluzą Mała Ruś, Starymi Jabłonkami i Buńkami (z jeziorami: Szeląg Wielki i Szeląg Mały);

Łącznik kanałowy pomiędzy jeziorami Szeląg Wielki i Szeląg Mały oraz jezioro Szeląg Mały
(autor: C. Wawrzyński)

6) 00,1 m n.p.m. – w przypadku drogi wodnej pomiędzy dolnym stanowiskiem pochylni Całuny i Elblągiem (z jeziorem Druzno i rzeką Elbląg).

Najniżej położone wody systemu kanałowego – pomiędzy dolnym stanowiskiem pochylni Całuny i krańcem kanału w jeziorze Druzno (źródło: archiwum autora)

   Podsumowując: W przypadku szlaku wodnego w ramach „łańcucha jezior” dawnego Oberlandu – najniżej położonym fragmentem oraz miejscem kanałowym jest lustro wody Jeziora Drwęckiego z Ostródą, znajdujące się na wysokości nieco poniżej 95 m n.p.m.

    Natomiast najniżej położonym punktem w ogóle jest północny kraniec kanału w jeziorze Druzno, znajdujący się na wysokości zbliżonej do 0,1 m n.p.m.

Koniec Kanału Elbląskiego i początek dawnego mola ziemnego w jeziorze Druzno
(autor: C. Wawrzyński)

„Dawniejsze” poziomy wód − Tarasy Steenkego

   Na przełomie lat 30. i 40. XIX wieku, tuż przed rozpoczęciem budowy Kanału Elbląsko-Oberlandzkiego, inżynier Steenke wyróżniał m.in. następujące poziomy wysokościowe na projektowanej trasie żeglugowej, tzw. tarasy:

Tarasy Steenkego na jego mapie z 1862 r. – po zrównaniu poziomu oberlandzkich jezior do wspólnego poziomu 99,5 m n.p.m. Po lewej – jezioro Druzno, 5 ówczesnych śluz oraz 4 ówczesne pochylnie. Pośrodku – zrównane do poziomu 317 stóp jeziora oberlandzkie. Po prawej – najniższe w systemie Jezioro Drwęckie (źródło: archiwum autora)

1) pierwszy, czyli najwyższy taras, zajmowały jeziora: Piniewo przy Karczemce i Sambród przy Małdytach, a jego wysokość wynosiła około 334 stopy, czyli 104,8 m nad poziomem morza;

Dworzec kolejowy i poziom wód jeziora Sambród w Małdytach na początku XX wieku. Szczyt skarpy to dawny poziom jeziora, czyli najwyższy taras. Zdjęcie kolorowane (źródło: www.bildarchiv-ostpreussen.de)

2) drugi taras zajmowały jeziora od Małdyt po Miłomłyn: Ruda Woda, Bartężek, Ilińsk, Rakówka, Sopla oraz Liwski Staw, a jego przybliżona wysokość wynosiła około 322 stopy, czyli 101,1 m nad poziomem morza;

Widok na jezioro Liwski Staw w Miłomłynie od strony jeziora Ilińsk
(autor: C. Wawrzyński)

3) trzeci taras zajmowało m.in. jezioro Jeziorak, leżące na wysokości 317 stóp, czyli 99,5 m nad poziomem morza.

Zatoka jeziora Jeziorak – Kraga. Styk kanału łączącego Jeziorak z jeziorem Dauby
(autor: C. Wawrzyński)

   Steenke obliczył obniżenie jezior tak, aby sięgnęło ono do trzeciego tarasu, czyli do lustra wody największego z jezior − Jezioraka, a zatem pierwszy taras został obniżony o około 17 stóp [5,3 m], a drugi o 5 stóp [1,6 m].

Z taką sytuacją − poziom wody na wysokości 317 stóp [99,5 m] n.p.m. – mamy do czynienia od 1850 r. po dziś dzień.

Stanowisko szczytowe kanału

    Ale tylko z pozoru owe 99,5 m n.p.m. to najwyższa wysokość na szlaku kanałowym, bowiem podążające nim statki i łodzie osiągają jeszcze większą wysokość. Decyduje zaś o tym ukształtowanie i zasada działania pochylni kanałowej – w tym konkretnym przypadku pochylni Buczyniec.

Szyny pochylni Buczyniec. Widok w kierunku Elbląga. Fotografia wykonana podczas zamknięcia wrót
bezpieczeństwa i częściowego opuszczenia wody. Normalny poziom wody – 99,5 m n.p.m. –
wyznacza linia ciemniejszych kamieni lewego stoku (autor: C. Wawrzyński)

   Lustro wody na stanowisku dolnym tej budowli znajduje się na wysokości blisko 79,1 m ponad morzem, natomiast 99,5 m na stanowisku górnym. Jednak tam mamy jeszcze szczyt (koronę) pochylni. Podążając w kierunku Elbląga, nim zaczniemy opadać w dół, początkowo podróżujemy na wózku w górę – aby osiągnąć punkt najwyżej położony na całym szlaku kanałowym.

     Nomen omen to miejsce przy pomniku wdzięczności dla jego twórcy, G.J. Steenke.

Szczyt pochylni Buczyniec – najwyżej położony punkt na całym szlaku Kanału Elbląskiego
(źródło: archiwum autora)

   Według danych niemieckich w końca XIX wieku (Statistik des Deutschen Reichs, Berlin 1891) najniższy punkt szyn stanowiska górnego miał znajdować się na wysokości 97,3 m – czyli 2,2 m pod wodą, natomiast najwyższy punkt szyn na szczycie (koronie) na wysokości 101,9 m – czyli 2,4 m ponad wodą górną.

Szczyt pochylni Buczyniec oraz widok z wózka na szczycie pochylni Buczyniec
(źródło: archiwum autora)

   To samo opracowanie podaje, że ujście kanału znajduje się w jeziorze Druzno (jako ujście rzeki Klepina) na wysokości 0,1 m n.p.m. Oczywiście w przypadku średnich stanów wód w końcu XIX wieku – bo ta wysokość zmienia się w zależności od siły i częstości północnych wiatrów. Paradoksalnie równie uprawniona jest wysokość 0,2 m n.p.m. – ukazana na schemacie działania pochylni na początku artykułu.

Fragmenty tabelarycznego opisu dróg wodnych Kanału Elbląsko-Oberlandzkiego
(źródło: Statistik des Deutschen Reichs, Berlin 1891)

Reasumując

   W przypadku całego szlaku żeglownego Kanału Elbląskiego możemy mówić o następujących ekstremalnych wysokościach (względem poziomu morza):

1. Najwyżej położony punkt: 101,9 m

2. Najwyżej położone lustro wody: 99,5 m

3. Najniżej położony punkt i lustro wody: 0,1 m

   Stosownie do tego można twierdzić, że pochylnie Kanału Elbląskiego pozwalają pokonać 99,4 m różnicy poziomów wód, ale aż 101,8 m różnicy wysokości.

   Biorąc pod uwagę wszystkie szlaki kanałowe (kanał z pochylniami i śluzami – na trasie od Buniek po Druzno), urządzenia kanałowe pozwalają łącznie pokonać 107,4 m różnicy poziomów wód, ale aż 112,2 m różnic wysokości.

Najwyższa woda i najwyższy punkt na Kanale Elbląsko-Oberlandzkim na rycinie z 1864 r.
(źródło: archiwum autora)

   Ps. Powtórzmy, że to wyliczenia dla kanału z 5 pochylniami i 4 śluzami. Północnoamerykański Morris Canal (ze swoimi 23 pochylniami i 23 śluzami) pozwalał na łączne pokonanie w pionie, wznosząc się i opadając, prawie 510 m na odcinku o długości nieco ponad 164 km.

Szczyt dawnej pochylni Nr 9 West na amerykańskim Morris Canal
(autor: C. Wawrzyński)

Cezary Wawrzyński

Ostróda, wrzesień 2026 r.

Galeria zdjęć