Kraina Kanału Oberlandzkiego

    Zdarzyło się, że w tym samym, 1905 roku, ukazały się trzy wydawnictwa monograficzne: 1) Historia miasta Iława – autorstwa Karla Kaufmanna, 2) Historia miasta Zalewo – autorstwa Ernsta Deegena oraz 3) Ostróda w Prusach Wschodnich – autorstwa Johannesa Müllera.

Strony tytułowe monografii z 1905 roku. Od lewej: iławskiej, zalewskiej i ostródzkiej
(źródło: archiwum autora)

   Wszyscy trzej autorzy uznali za ważne, z punktu widzenia mieszkańców ich miejscowości, wybudowanie Kanału Oberlandzkiego, co odnotowali na kartach swoich monografii. Wszak na początku XX wieku ten szlak wodny wciąż pełnił przede wszystkim funkcje gospodarcze.

     Warto zatem porównać, co o kanale wiedzieli i myśleli obywatele Iławy, Ostródy i Zalewa – wówczas 54 lata po pierwszym uruchomieniu żeglugi jeziorowo-kanałowej oraz 45 lat po zbudowaniu pochylni.

Monografia iławska

     Autor − Karl Joseph Kaufmann (1865-1945) był z wykształcenia oraz po profesji historykiem i archiwistą, kolejno m.in. w Rzymie, Magdeburgu i Gdańsku. Opracował również monografie Prabut, Biskupca, Kisielic i Susza. Głównymi obszarami jego zainteresowań było średniowiecze oraz historia i osadnictwo Prus Zachodnich. Stworzenie iławskiej monografii powierzono więc profesjonaliście.

     Dodajmy, że prowadził aktywną działalność „proniemiecką” w kontrze do odradzającej się „polskości” po I wojnie światowej i w okresie międzywojennym.

Dyrektor dr Karl J. Kaufmann oraz strony jego pamiątkowego wydawnictwa z okazji 25-lecia
Państwowego Archiwum w Gdańsku (źródło: gdansk.gedanopedia.pl oraz kpbc.umk.pl)

    Wydawnictwo zostało opublikowane w 1905 roku – w związku z przypadającą w tej dacie 600. rocznicą nadania miastu na południowym krańcu jeziora Jeziorak praw miejskich. Kanałowi poświęcono tekst na stronach 142 i 143. Oto ten (niezbyt długi) zapis:

     Kluczowe znaczenie dla rozwoju miasta i jego handlu miało utworzenie taniego szlaku komunikacyjnego na licznych ciekach wodnych Oberlandu. Nieurodzaj w 1838 roku wywołał obawy przed głodem, a trudności i koszty dostaw towarów wyraźnie dowodziły pilnej potrzeby poprawy połączeń. W tym duchu miasto zwróciło się do rządu z prośbą o pomoc i otrzymało pomyślną wiadomość, że władze państwowe już od dłuższego czasu rozważają tę kwestię (…)

Wykaz miejscowości oraz zbiorników wodnych tzw. Pierwszej Linii Kanałowej – od Druzna/Elbląga
do Miłomłyna/Ostródy oraz tzw. Drugiej Linii Kanałowej – od Druzna/Elbląga do Jezioraka/Iławy
(źródło: J.G. Bujack, Die Gruppe der Oberländischen Seen..., Königsberg 1838)

   Były rozpatrywane dwa projekty: jeden przez Ostródę, Miłomłyn, Czulpę, Drulity, Klepiński Młyn, jezioro Druzno i Elbląg; drugi przez Iławę, Kanał Dobrzycki, Tabory, Latkowo, Myślice, Wopity, Dymnik, Nielęgowo i jezioro Druzno. Połączenie jezior Druzno i Jeziorak było częścią obu projektów.

  Trudność polegała na dużej różnicy poziomów, wynoszącej 317 stóp [99,5 m] pomiędzy Druznem a Jeziorakiem. Jednak udało się ją pokonać. Poważne przerwanie tamy na Żuławach Malborskich jedynie opóźniło realizację.

     Miasto i rada powiatu zwróciły się do Nadprezydenta (Heinrich Theodor von Schön – przyp. C.W.), prosząc o wsparcie i oferując jednocześnie swoją pomoc. Na posiedzeniu rady powiatu w 1844 roku opowiedziano się za projektem z Jeziorakiem, jednocześnie zrzekając się wszelkich roszczeń o odszkodowania związane z prawami połowowymi ryb, przejęciami gruntów, regulacjami brzegów itp. (…)

Iława i południowy kraniec Jezioraka na mapie z monografii Kaufmanna. Widoczny m.in. tzw. „duży most”
(źródło: Pomorska Biblioteka Cyfrowa)

      Z inicjatywy budowniczego kanału Steenke, magistrat zarekomendował radnym miejskim utworzenie spółki akcyjnej w celu zakupu statku parowego, budowy nabrzeży załadunkowych, przystani itd. Miejscy radni początkowo odrzucili tę propozycję, ale później obiecali zrobić wszystko w interesie miasta.

     Okoliczne majątki również uznały wagę tego przedsięwzięcia, ale tylko hrabia Finkenstein zgodził się wziąć w nim udział, i to tylko pod pewnymi warunkami (...)

Iławska przystań towarowa i barki oberlandzkie na początku XX wieku – kraniec „Małego Jezioraka”
(źródło: www.bildarchiv-ostpreussen.de)

    Kanał został otwarty w 1860 roku i chociaż nie utworzono spółki akcyjnej, armator Kardinal otworzył już swój interes transportowy między Iławą a Elblągiem w 1853 roku, zlecił również budowę pomostu przy dużym moście, a w 1858 roku wybudował w stoczni Schichau’a w Elblągu swój pierwszy parowiec, na który zaciągnął pożyczkę w wysokości 1000 talarów, poręczoną przez miasto (…)

Iławska przystań towarowa przy tzw. dużym moście – kraniec „Dużego Jezioraka”
(źródło: www.bildarchiv-ostpreussen.de)

    Uwaga: W przywołanej monografii ostródzkiej J. Müllera odnotowano: „Później elbląskie parowce pływały też po Kanale Oberlandzkim, a z połączenia jezior korzystała też Ostróda. Żeby zobaczyć parowiec, to nigdy nie widziane cudo, tysiące gapiów stało w roku 1856 (lub 1857?) na brzegu jeziora.”.

     Ponieważ w owym czasie trwała jeszcze budowa odcinka z pochylniami, ten parowiec nie mógł dopłynąć z Elbląga, ale właśnie z Iławy – tamże zbudowany, ale być może z elbląskim silnikiem i wyposażeniem – co by tłumaczyło pewne przekłamanie, zarówno u Müllera, jak i u Kaufmanna, że to statek elbląski.

    Tą jednostką o napędzie parowym mógł być choćby statek holowniczo-towarowy (zapewne o konstrukcji drewnianej), nazwany na cześć armatora „KARDINAL”, choć spotkać można twierdzenia (W. Danielewicz), że wybudowano go w Elblągu, dopiero w roku 1860.

Chrzest statku parowego (poropływu) „Włocławek” na Wiśle w 1853 roku – rysunek Wojciecha Gersona
(źródło: pl.wikipedia.org)

     Drugi parowiec zbudował w 1860 roku przy wsparciu ministra handlu (August von der Heydt – przyp. C.W.), który udzielił mu pożyczki w wysokości 3000 talarów. W 1864 roku zbudowano nabrzeże załadunkowe, które został powiększone w latach 1881/82 i wybrukowane (…)

     Uwaga: Tym drugim z kolei statkiem był zapewne (faktycznie zbudowanym w 1861 rok w elbląskiej stoczni Schichau’a) żelazny holownik śrubowy – nazwany na cześć tegoż ministra Augusta von der Heydta - „v. d. HEYDT”.

Stalowy parowiec na pochylni Buczyniec w 1862 roku
(źródło: „Eine geneigte Ebene...”, Elbing 1865)

    Wraz z otwarciem kanału niespotykaną wcześniej popularność zyskał transport flisacki. Początkowo miasto pobierało opłatę od każdej spławianej sztuki i stwarzało trudności z powodu szkód wyrządzanych rybołówstwu. Sprawa trafiła na szczebel rządowy, ponieważ przedsiębiorca drzewny odmówił uiszczenia opłaty, argumentując, że Jeziorak jest akwenem otwartym. Miasto zaprzeczyło temu, ale było w błędzie i przegrało sprawę, ponieważ jezioro faktycznie było otwarte.

     Nie lepszy wynik przyniosło odwołanie się do ministra. Wręcz przeciwnie, przypomniano miastu, że w 1844 roku dobrowolnie zrzekło się wszelkich roszczeń odszkodowawczych, które mogłyby wyniknąć z budowy kanału. Tym samym sprawa została rozstrzygnięta (...)

Dawne spławianie drewna z oberlandzkich lasów oberlandzkimi jeziorami
(źródło: www.bildarchiv-ostpreussen.de oraz zbiory K. Skrodzkiego)

    Znaczenie kanału naturalnie zmalało po włączeniu Iławy do ogólnej sieci transportowej, dzięki ukończeniu linii kolejowej Toruń – Insterburg [Czerniachowsk], budowanej na różnych odcinkach w latach 1871–1873 (linia Toruń – Ostróda została otwarta 1 grudnia 1872 roku), a co sprawiło, że miasto wyszło z izolacji.

     Połączenie z główną linią Kolei Wschodniej, otwartą w 1852 roku, zostało osiągnięte poprzez linię kolejową Malbork – Mława. W celu budowy w 1872 roku założono spółkę akcyjną, a sama linia kolejowa została ukończona 1 września 1877 roku, po otwarciu odcinka Malbork – Iława 1 sierpnia 1876 roku. Obecnie znajduje się ona w zarządzie państwowym. Linia kolejowa Iława – Nowe Miasto Lubawskie – Tama Brodzka również została ukończona 29 sierpnia 1902 roku.

Dawna Iława z portem towarowym i dworcem kolejowym na pocztówkach z końca XIX wieku
(źródło: www.bildarchiv-ostpreussen.de)

Podsumowując:

  Iławianie doceniali znaczenie szlaku wodnego Kanału Oberlandzkiego, ale jednak do czasu dotarcia do miasta kolei żelaznej. To w Iławie rozpoczęli działalność pierwsi armatorzy statków towarowych, a na Jezioraku rozwinął się ruch żeglugowy związany ze spławianiem w kierunku Elbląga drewna z okolicznych, oberlandzkich lasów.

Cezary Wawrzyński

Ostróda, styczeń 2026 r.

Galeria zdjęć