Kraina Kanału Oberlandzkiego

    W tym samym − 1905 roku, ukazały się trzy wydawnictwa monograficzne: Historia miasta Iława – autorstwa Karla Kaufmanna, Historia miasta Zalewo – autorstwa Ernsta Deegena oraz Ostróda w Prusach Wschodnich – autorstwa Johannesa Müllera.

    Warto zatem porównać, co o kanale wiedzieli i myśleli obywatele Iławy, Ostródy i Zalewa – wówczas 54 lata po pierwszym uruchomieniu żeglugi jeziorowo-kanałowej oraz 45 lat po zbudowaniu pochylni. Po omówieniu zapisów z monografii iławskiej, pora na księgę z okolic znajdujących po przeciwnej stronie Jezioraka.

Strony tytułowe monografii z 1905 roku. Od lewej iławskiej, zalewskiej i ostródzkiej
(źródło: archiwum autora)

Monografia zalewska

   Wydawnictwo zostało opublikowane w 1905 roku – w związku z przydającą w tej dacie 600. rocznicą nadania miastu nad północnym krańcem jeziora Ewingi praw miejskich. Tak się złożyło, że w tym samym czasie takie samo święto 600-lecia obchodziła Iława, co uczczono m.in. monografią.

Medal pamiątkowy z okazji obchodów 600-lecia miasta oraz herb miasta Zalewo
(źródło: www.bildarchiv-ostpreussen.de)

  Autor tego omawianego wydawnictwa – Ernst Deegen był zalewskim adwokatem i notariuszem oraz oberlandzkim regionalistą. Przybył do Zalewa w 1887 roku, z położonego na Pregołą, Tapiau [Gwardiejsk], opodal Królewca.

Wstęp kanałowy (Kanał Dobrzycki)

   W połowie XIX wieku, w trakcie budowy Kanału Elbląsko-Oberlandzkiego, inżynier Steenke przyłączył do tworzonego systemu Kanał Dobrzycki (niem. Weinsdorfer Kanal) – jeszcze średniowieczny przekop kanałowy, łączący od północy jezioro Jeziorak z jeziorem Ewingi. Tak o tym w monografii napisał notariusz Deegen:

Miasto Zalewo na miedziorycie Krzysztofa Hartknocha z 1648 roku - fotografia kolorowana
(źródło: archiwum autora)

    Z XIV wieku znamy jedynie kilka szczegółów dotyczących miasta Zalewo, które pochodzą z zapisów zalewskiej księgi miejskiej:

    13 grudnia 1326 roku mieszczanin o nazwisku Lorenz ufundował w tamtejszej publicznej łaźni odkryty basen dla ubogich jako „zbawienie duszy” (tom akt nr VI).

    W latach 1331-1334 – wkrótce po tym, jak Günther von Schwarzburg został komturem Dzierzgonia, co nastąpiło w 1331 roku) – mieszczanie Zalewa, aby mieć dogodne połączenie wodne z miastem Iława, za zgodą Zakonu, wykopali kanał między dwoma jeziorami Ewingi i Jeziorak – jako drogę łączącą, ale aby zapobiec przepływowi wody z Ewingów do Jezioraka, musieli pobudować w kanale śluzę (…)

Przywilej Chełmiński z 1 października 1251 roku – pergaminowy dokument krzyżacki odnawiający akt lokacji (nadania praw miejskich) dla Chełmna i Torunia oraz kopacze kopiący kanał Fossa Carolina w 793 roku, w zamyśle Karola Wielkiego mającego łączyć dorzecza Renu i Dunaju - wg Kroniki Biskupów Würzburga, autorstwa L. Friesa,
z pierwszej połowy XVI wieku (źródło: pamiecpolski.archiwa.gov.pl oraz franconica.uni-wuerzburg.de)

    Na wniosek miasta, komtur Günther von Schwarzburg nadał mu 25 kwietnia 1334 roku specjalny dokument potwierdzający prawo do korzystania z tego kanału wyłącznie dla siebie, a nie dla obcych, jako drogi łączącej z Iławą za pomocą własnych łodzi, a także do żeglowania po jeziorze Jeziorak (tom akt nr V), który w pierwszej części krótko podsumowuje treść przywilejów nadanych miastu wcześniej, w 1305 roku i 21 grudnia 1320 roku, a także powtarza treść dokumentu dotyczącego młyna z 29 września 1327 roku (tom akt nr VI).

   Przekop ten został poszerzony i pogłębiony do obecnej szerokości i głębokości 500 lat później, podczas budowy Kanału Oberlandzkiego (…)

Fragment tzw. mapy Schmida ilustrująca Kanał Elbląsko-Oberlandzki w końcu 1860 roku. Linia Północ-Południe zorientowana poziomo. Według Schmida (a więc wg informacji uzyskanych od Steenkego) Kanał Dobrzycki
(tu: Weinsdorfer Can.) poszerzono i pogłębiono, przyłączając do Kanału E-O w latach 1849-1850
(źródło: archiwum autora)

Kanał Właściwy – Kanał Oberlandzki

   Już w latach 1788 i 1789, na mocy polecenia królewskiego, badano projekt obniżenia jeziora Jeziorak i innych połączonych z nim jezior, aby ewentualnie stworzyć żeglowną drogę wodną z Elbląga przez Zalewo, Iławę, Nowe Miasto Lubawskie, Brodnicę i Golub do Torunia. Badania wykazały wykonalność projektu, ale z nieznanych powodów nie został on zrealizowany (…)

    Uwaga: Deegen zapewne powielił informacje (m.in. radcy rządowego J.C. Wutzke z 1821 roku) na temat prac w tej okolicy inspektorów i komisarzy z Bydgoszczy, choć ci prace niwelacyjne prowadzili w latach 1797 i 1798.

Rysunki barki inspekcyjnej, jaką odbyto rejs próbny po wodach w górę Drwęcy w 1798 roku – w kierunku Iławy i Ostródy. Barka zapewne dopłynęła na te wody Kanałem Bydgoskim, wybudowanym przez Prusaków tuż
po I rozbiorze Polski. Rysunki kolorowane (źródło: J. Litwin: The berlinka. A Vistula-Odra..., 2019)

   W 1835 roku na sejmie prowincjonalnym ponownie podniesiono kwestię budowy drogi wodnej z Zalewa przez Iławę, Ostródę i Miłomłyn do Elbląga w celu zagospodarowania Oberlandu i lepszego wykorzystania obfitych zasobów drewna w tutejszych lasach królewskich i prywatnych (…)

    Uwaga: Nie wiadomo, czy Deegen powziął wiedzę o jakiejś faktycznej, kolejnej wówczas inicjatywie stanów pruskich w sprawie budowy kanału wiodącego trasą tzw. drugiej linii kanałowej (opisanej m.in. w artykule o monografii iławskiej), czy też pomylił daty roczne i wzmiankował o petycji deputowanych, która w rzeczywistości miała miejsce w 1825 roku (o czym wspomniano w monografii iławskiej). Prawdopodobnie był to jego błąd, bo mówiąc o ewentualnej drugiej petycji – musiałby przecież wspomnieć o pierwszej!

Po lewej - współczesny widok hipotetycznego początku Kanału Zalewskiego (druga linia kanałowa) z wału przy jeziorze Druzno, w stronę jeziora. Po prawej - współczesny widok początku kanału z tego samego miejsca, w kierunku wsi Stankowo, a ostatecznie do Zalewa (autor: C. Wawrzyński)

     Po długich negocjacjach i wstępnych szacunkach sporządzonych przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, zlecono sporządzenie specjalistycznego kosztorysu dla tego przedsięwzięcia oraz przybliżonego oszacowania wysokości opłat kanałowych, przy czym miały one uwzględnić jedynie pokrycie kosztów bieżącego utrzymania, a nie oprocentowanie od zainwestowanego kapitału (Mohrunger Kreisblatt z 1843 roku, s. 62).

    Wykonanie budowy kanału powierzono inspektorowi budownictwa wodnego Steenke, który odbył podróże zagraniczne, aby zapoznać się z podobnymi obiektami. W 1844 roku rozpoczęto budowę. Na odcinku Zalewo-Iława wykorzystano wykopany w latach 1331–1334 kanał łączący jeziora Ewingi i Jeziorak, który w 1776 roku został oczyszczony na koszt królewski, a następnie ponownie użyty, poszerzony i pogłębiony.

Fragment mapy Kanału Elbląsko-Oberlandzkiego autorstwa Steenke z 1862 roku. Linia Północ-Południe
zorientowana poziomo. Widoczne Zalewo (Saalfeld) i Kanał Dobrzycki (tu: Canal). Linią kropkowaną
wyznaczono szlak żeglugowy Kanału E-O (źródło: archiwum autora)

    Do jesieni 1850 roku odcinek kanału od Zalewa do Miłomłyna (18 mil) [135 km] był zdatny do żeglugi, a jesienią 1851 roku dotarł on do Karczemki. Budowa ostatniego odcinka od Karczemki do Elbląga z 5 pochylniami, które musiały zostać utworzone w celu przeprawy statków poprzez kanałowe przeszkody wodne, trwała 9 lat. Cały kanał był gotowy w 1860 roku.

     Koszty budowy wyniosły około 5 611 400 marek. Obecnie dochody z kanału pokrywają jedynie około jednej piątej kosztów jego utrzymania (…)

Zalewski rynek i ratusz przed pożarem w 1852 roku. Rysunek kolorowany
(źródło: www.bildarchiv-ostpreussen.de)

     Uwaga: Ernst Deegen pisał o kanale niemal pół wieku po wzniesieniu pochylni kanałowych i dwadzieścia lat po śmierci Steenke, a więc nie odniósł się w ogóle do etapowej budowy szlaku wodnego. Powielił więc jakiś opis o długości kanału, a przecież owe 18 mil (135 km) tak naprawdę nie dotyczyło odcinka od Zalewa do Miłomłyna, ale długości wszystkich odcinków kanałowych: od Ostródy (w tym Starych Jabłonek), Iławy i Zalewa – przez Miłomłyn i Karczemkę – do jeziora Druzno.

   Podobnie błędnie napisał, że budowa 5 pochylni trwała 9 lat, gdyż wiadomo, że ten pierwszy odcinek kanałowy zawierał w sobie 4 pochylnie, a łączna budowa odcinka z 5 pochylniami trwała niemal 30 lat. To sugeruje, że Deegen pisał monografię powierzchownie, być może pod presją czasu…

Przekrój podłuży odcinka pochylniowego z mapy Kanału Elbląsko-Oberlandzkiego autorstwa Steenke z 1862 roku. Widoczne od strony jeziora Druzno: 5 śluz i 4 pochylnie (źródło: archiwum autora)

   Dnia 27 sierpnia 1871 roku Zalewskie Towarzystwo Rolnicze zorganizowało uroczysty obiad na cześć budowniczego tego szlaku wodnego, który przyniósł korzyści nie tylko krajowi i rolnictwu, ale również miastu Zalewo. Obiad, wydany z okazji pięćdziesiątej rocznicy służby zawodowej Steenkego, został wydany w cukierni Friedricha Rießa w Zalewie. Cena nakrycia wynosiła 5 talarów. Z tej okazji miasto Zalewo, w dowód wdzięczności, nadało Steenkemu honorowe obywatelstwo.

      Steenke zmarł w Elblągu 22 kwietnia 1884 roku.

Zalewska starówka na kolorowanej pocztówce z końca XIX wieku. Pośrodku widok cukierni Rießa
(źródło: www.bildarchiv-ostpreussen.de)

   Uwaga: Jest niemal pewne, że zalewski adwokat Deegen niezbyt dokładnie zaczerpnął informacji o wydarzeniu sprzed ponad 30 lat, a więc chyba od jakiegoś uczestnika tamtego wydarzenia, czyli uroczystego obiadu w cukierni Rießa.

     Otóż Georg Jacob Steenke obchodził rocznicę (bo tak ona przypadała) 50-lecia swojej pracy zawodowej w dniu 15 lipca 1872 roku, czego dowodzi choćby pomnik Steenkego na pochylni Buczyniec. Oznacza to, że nadanie honorowego obywatelstwa Zalewa musiało mieć miejsce w końcu sierpnia, ale 1872 roku.

Pomnikowa data dzienna (15 lipca 1872 roku) jubileuszu 50-lecia pracy zawodowej G. J. Steenke:
po niemiecku, po polsku i po holendersku/niderlandzku
(autor: C. Wawrzyński)

     Zauważmy, że podobnie było w przypadku ostródzkiej monografii Müllera (również z 1905 roku), której autor (na bazie czyichś wspomnień) pisał, że pierwszy parowiec dotarł do Ostródy w 1856 – lub 1857 roku. Nie zadbano zbytnio o dokładność przekazu.

Zalewo na pocztówkach z przełomu XIX i XX wieku. Miasto posiada wówczas transport wodny i kolejowy
(źródło: www.bildarchiv-ostpreussen.de)

Kolej na kolej…

    Tyle co powyżej, na temat kanału napisano w monografii zalewskiej – i podobnie jak w monografii iławskiej, autor bezpośrednio przeszedł do opisu znaczenia kolei żelaznej:

   Koleje. Pierwszą linią kolejową, która przecinała powiat morąski, była linia Kolei Wschodniej, biegnąca z Bogaczewa do Olsztyna. Odcinek Bogaczewo–Morąg został otwarty dla ruchu 1 listopada 1882 roku, a odcinek Morąg–Olsztyn 15 sierpnia 1883 roku.

   Po latach prac przygotowawczych, wiosną 1891 roku rozpoczęto budowę linii kolejowej Elbląg–Zalewo–Ostróda–Olsztynek wraz z krzyżującą się linią Malbork–Myślice–Małdyty. W Zalewie utworzono oddziałowe biuro budowy pod kierownictwem Teihgräbera oraz kierownikami budów Wieckmannem w Zalewie i Bergmannem w Myślicach, a drugie oddziałowe biuro budowy utworzono w Ostródzie.

Dworzec kolejowy w Zalewie oraz dworzec kolejowy i zabudowania w Janikach Wielkich. 
Zdjęcia kolorowane (źródło: www.bildarchiv-ostpreussen.de oraz polska-org.pl)

   Kiedy tory kolejowe na dwóch budowanych odcinkach, Elbląg-Janiki Wielkie oraz Ostróda-Janiki Wielkie, spotkały się na stacji w Janikach Wielkich, 17 czerwca 1893 roku uroczyście uczczono to wydarzenie, w obecności urzędników budowlanych z obu oddziałów budowlanych oraz wielu innych osób, wbijając „złoty gwóźdź”. Następnie odbyło się spotkanie w miłej atmosferze wszystkich obecnych na brzegu malowniczego jeziora Młynek, na terenie dworu w Janikach Wielkich, należącego do kupca Adolfa Preußa z Zalewa.

     Połączenie kolejowe zostało otwarte 1 września 1893 roku.

   Podsumowując: Podobnie jak Iławianie, mieszkańcy Zalewa doceniali znaczenie szlaku wodnego Kanału Oberlandzkiego, ale w głównej mierze do czasu dotarcia do miasta kolei żelaznej.

Port i nabrzeże portowe w Zalewie w okresie międzywojennym - zdjęcia kolorowane
(źródło: www.bildarchiv-ostpreussen.de)

     W przypadku Iławy były to dwie dekady: lata 50. i 60. XIX wieku, natomiast w przypadku Zalewa co najmniej cztery dekady: lata 50., 60., 70. oraz 80. XIX wieku. Wiemy skądinąd, że transportem wodnym spławiano z tej okolicy nie tylko drewno, ale choćby buraki cukrowe (do cukrowni w Jelonkach – przynajmniej w latach 80. i 90. XIX wieku).

Port w Zalewie i barka oberlandzka na Jezioraku w okresie międzywojennym - zdjęcia kolorowane
(źródło: www.bildarchiv-ostpreussen.de oraz K. Skrodzki)

    Mieszczanie zalewscy mieli największe tradycje żeglugowe w całym Oberlandzie (jeszcze średniowieczny Kanał Dobrzycki), a jakże wymownym dowodem na docenianie znaczenia nowo wybudowanego wówczas Kanału Oberlandzkiego było przyznanie Steenkemu honorowego obywatelstwa miasta nad Ewingami.

Cezary Wawrzyński

Ostróda, styczeń 2026 r.

Galeria zdjęć