Kraina Kanału Oberlandzkiego

    Raczej nigdy nie było oficjalnej uroczystości i konkretnego dnia, kiedy świętowano otwarcie drogi wodnej pomiędzy Elblągiem i miastami Oberlandu – czyli Miłomłynem, Ostródą, Iławą i Zalewem.
   Zapewne powodem było budowanie i oddawanie kanału do użytku etapami. Wiadomo również, że na zlecenie Steenkego wodowano statki już w latach 40. XIX wieku, które jednak służyły samej budowie kanału.

Barka „Vorwärts” (z 1846 r.) na śluzie nr 24 bawarskiego Kanału Ludwika (niem. Ludwigskanal).

W dniu 15 października 1845 r. w Miłomłynie zwodowano pierwszą barkę kanałową,

którą nazwano również „Vorwärts”, czyli „Naprzód!”

(źródło: www.hansgruener.de)

    W przypadku jednak właściwej żeglugi kanałowej, można mówić co najmniej o trzech przełomowych momentach, które pretendują do miana początku funkcjonowania Kanału Elbląsko-Oberlandzkiego:

1) wiosna 1851 roku – kiedy ruszyła żegluga jeziorami i na łączących je odcinkach kanałowych; wówczas transport wodny kończył się (rozpoczynał) w okolicach Karczemki i jeziora Piniewo, gdzie ładunki z konieczności były ekspediowane do Elbląga (docierały z Elbląga) transportem lądowym;

2) jesień 1860 roku – kiedy ukończono budowę odcinka pochylniowego i pierwsze barki z drewnem przepłynęły z Oberlandu przez wszystkie pochylnie aż do Elbląga;

3) wiosna 1861 roku – kiedy rozpoczął się na całym kanale pierwszy pełny sezon żeglugowy i cały ówczesny szlak wodny oddano do powszechnego użytku.

Początek przepisów porządkowych na Kanale Elbląsko-Oberlandzkim z 11 kwietnia 1861 r. oraz fragment końcowy, informujący, że funkcje organu nadzorującego zostały przekazane Radcy Budowlanemu Steenke w Czulpie

(źródło: L. Saunier: Der Elbing-Oberländische Kanal und seine Bauwerke. Elbing 1863)

    Spróbujmy zatem prześledzić narodziny kanałowej żeglugi, które miały miejsce w początkach lat 50. XIX wieku, tuż po powrocie Steenke z jego zamorskiej wizyty studyjnej do USA i Wielkiej Brytanii.

     Wiedzmy przy tym, że żeglugowe początki nie znalazły znaczącego medialnego oddźwięku choćby wśród współczesnych elblążan, którzy na początku lat 50. XIX wieku żyli bardziej budową mostów kolejowych na Wiśle i Nogacie i uruchamianiem Pruskiej Kolei Wschodniej (niem. Preußische Ostbahn).

Gazetowe informacje o budowie Kolei Wschodniej/Ostbahn (źródło: Neuer Elbinger Anzeiger

Nr 242 z 26 kwietnia 1851 r. oraz Elbinger Anzeigen Nr 47 z 11 czerwca 1851 r.)

Pierwsze otwarcie kanału

     Z „Kroniki Miasta Miłomłyna 1800-1922” wiemy, że w 1849 roku (po 5 latach budowy kanału) wzniesiono dwie drewniane śluzy: Miłomłyn i Zielona. Wydawać więc by się mogło, że nie było przeszkód, aby ruszyła żegluga pomiędzy Ostródą i Miłomłynem, w kierunku Elbląga. Tak się jednak jeszcze wówczas nie stało.

     Przykładowo w tejże Kronice odnotowano jedynie pod rokiem 1850: 10 sierpnia, podczas objazdu prowincji wschodnich, zawitał tu, aby obejrzeć budowę kanału i drogi, Jego Ekscelencja Minister Handlu, pan August von der Heydt.

    Natomiast pod rokiem 1851: 30 lipca, podczas podróży Jego Królewskiej Mości (…) na prośbę landrata Schedego o nadanie pierwszemu, nowo wybudowanemu przez kilka prywatnych osób (kupca A. Cantorsona, mistrza kowalskiego Straussa z Miłomłyna, kupca M. L. Korna z Ostródy) statkowi przeznaczonemu do pływania po kanale, Jego Królewska Mość odpowiedział: – To jest początek, miejmy nadzieję, że wszystko pójdzie dobrze, więc nazwijmy go „Hoffnung” [Nadzieja].

Strona tytułowa miłomłyńskiej kroniki w niemieckiej reedycji z 1979 r. oraz talar Fryderyka Wilhelma IV z 1851 r. (źródło: archiwum autora oraz www.ma-shops.de)

Śluzowe przekłamanie

     Okazuje się, że informacja zamieszczona w kronice miłomłyńskiej była (jest) nie do końca ścisła. Możliwe, że pod koniec 1849 roku ukończono budowę śluzy Miłomłyn, a w 1850 roku kończono jeszcze budowę śluzy Zielona. W ogóle w trakcie 1850 roku trwały jeszcze w kilku miejscach prace budowlane i wykończeniowe.

Gazetowa informacja o kontynuacji budowy Kanału Oberlandzkiego

(źródło: Neuer Elbinger Anzeiger Nr 123 z 6 marca 1850 r.)

     Otóż w dniu 6 marca ukazało się ogłoszenie w Neuer Elbinger Anzeiger o treści:

     Elbląg. Zostało zatwierdzone, że na budowę Kanału Oberlandzkiego (mającego połączyć tamtejsze jeziora z naszym jeziorem Druzno) ma w tym roku zostać przeznaczonych 85 tys. talarów.

    Z kolei w wydaniu tejże gazety z dnia 17 lipca 1850 roku ukazała się bardziej szczegółowa notatka o postępach w budowie:

     Z Oberlandu, 12 lipca.

   Budowa Kanału Elbąsko-Oberlandzkiego, którą kieruje Nadinspektor Budownictwa Wodnego Steenke, wkroczyła w nowy etap. Obecnie rozpoczyna się kanalizacja rzeki Klepina od Klepy do jeziora Druzno. W Czulpie i Małdytach zatrudnionych jest od 600 do 800 pracowników, którzy pracują przy budowie połączenia między jeziorami Sambród i Ruda Woda. Wspaniała robota, bo jezioro Sambród trzeba obniżyć o 17 stóp [5,34 m] (do poziomu Rudej Wody) (...)

Gazetowa notatka o postępie prac budowlanych na Kanale Elbląsko-Oberlandzkim

(źródło: Neuer Elbinger Anzenger Nr 161 z 17 lipca 1850 r.)

     Z Miłomłyna, centralnego punktu odgałęzień kanału w Oberlandzie, wkrótce będziemy mogli podróżować drogą wodną do Ostródy, Iławy, Zalewa, jak tylko śluza komorowa na Kanale Liwy w pobliżu Zielonej zostanie ukończona i zostanie pogłębiony kanał w pobliżu Dobrzyk, co umożliwi połączenie jezior Jeziorak i Ewingi, tj. Iławy i Zalewa. Kanał Ducki (połączenie jezior Bartężek i Ruda Woda) został całkowicie ukończony.

     Nie zadecydowano jeszcze, czy od Drulit do Jelonków zostaną zbudowane 4 śluzy suche (pochylnie), czy 17 normalnych śluz [wielokomorowych – przypis C.W.], ponieważ Tajny Nadradca Budowlany Severin z powodu choroby nie mógł przybyć tutaj, aby wyrazić swoją opinię na miejscu i podjąć decyzję o jednym lub drugim projekcie.

Rok 1850 i wyprawa do USA

     Podsumowując więc budowę kanału w roku 1850: trwały prace wykończeniowe na kanałowych łącznikach międzyjeziorowych. Pogłębiano Kanał Dobrzycki oraz kończono budowę śluzy Zielona. Do całego systemu dołączano małdyckie jezioro Sambród. Przygotowywano też front robót pod budowę śluz od strony jeziora Druzno.

   Sam inżynier Steenke sposobił się do wyprawy za morze i ocean, aby wizytować kanały brytyjskie i amerykańskie, w tym pochylnie na Morris Canal. Gazeta Neuer Elbinger Anzeiger z 21 sierpnia 1850 r. donosiła:

Gazetowa notatka o zleceniu wyjazdu Steenkego do Ameryki Północnej

(źródło: Neuer Elbinger Anzeinger Nr 171 z 21 sierpnia 1850 r.)

      Czulpa, 18 sierpnia.

    Kilka dni temu obecni tu panowie, Tajny Nadradca Budowlany Severin z Berlina i Rejencyjny Radca Budowlany Kloth z Królewca ostatecznie zdecydowali, że tzw. „suche śluzy” lub pochylnie powinny zostać wykorzystane na Kanale Oberlandzkim. Pewnego dnia będziemy tu mieli budowle hydrotechniczne, jakie w Europie posiada tylko Belgia. Zanim rozpoczną się te wielkie prace, główny budowniczy, pan Steenke, uda się do Ameryki Północnej, aby zdobyć niezbędne doświadczenie w miejscach, w których pochylnie były już w praktyce wykorzystywane.

     Przy całym szacunku dla talentu wspomnianego dżentelmena, byłoby jednak pożądane, aby Ministerstwo Robót Publicznych przydzieliło panu Steenke młodszego technika, który mógłby poświęcić swoją energię krajowi przez dłuższy okres czasu.

Gazetowa notatka o wyjeździe Steenkego na Morris Canal w stanie New Jersey

(źródło: Neuer Elbinger Anzeinger Nr 175 z 4 września 1850 r.)

         Z kolei krótka notatka prasowa w tej gazecie z 4 września 1850 r. informowała:

    Elbląg, 2 września. Pan Steenke, budowniczy Kanału Oberlandzkiego, był dziś w naszym mieście i wieczorem udał się do Berlina, skąd miał udać się do Ameryki Północnej przez Bremę lub Liverpool. Jak wiadomo, chce on dowiedzieć się więcej o „pochylniach” Kanału Morris w stanie New Jersey na zlecenie rządu pruskiego, ponieważ podobne prace budowlane mają zostać przeprowadzone na Kanale Oberlandzkim.

Statek parowy S/S „Hermann”, którym Steenke płynął do Ameryki oraz statek parowy S/S „Asia”, którym Steenke

wracał z Ameryki (źródło: www.biblio.com oraz Royal Museums Greenwich)

Pierwsze uruchomienie kanału

   Niewiele po 6 latach od rozpoczęcia budowy, nastał rok 1851. Steenke powrócił (poprzez Berlin) z zamorskiej podróży do swej Czulpy, rozpoczynając nowe prace projektowe (pochylnie) oraz uruchamiając żeglugę na ukończonych odcinkach jeziorowych. Czynił to już jako radca budowlany, awansując w hierarchii zawodowej z nadinspektora.

     Sądzić wypada, że gdy jesienią 1850 roku wyjeżdżał do Ameryki, pozostawił ówczesny kanał na ukończeniu, a sprawy jego uruchomienia odkładając do nastania kolejnego sezonu nawigacyjnego. Żegluga na nowym Kanale Oberlandzkim ruszyła zaś w kwietniu 1851 roku. W ogłoszeniach zamieszczonych w elbląskich gazetach z dnia 12 kwietnia, można było przeczytać:

Ogłoszenia gazetowe o rozpoczęciu działalności przez firmę żeglugową w kwietniu 1851 r.

(źródło: Neuer Elbinger Anzeinger Nr 238 z 12 kwietnia 1851 r. oraz

Elbinger Anzeigen Nr 30 z 12 kwietnia 1851 r.)

  Korzystając z otwarcia Kanału Oberlandzkiego, w dniu 22 tegoż miesiąca uruchamiamy regularne połączenie towarowe między Elblągiem, Miłomłynem i Ostródą. Stawka frachtowa za zwykły ładunek drobnicowy do Ostródy wynosi 10 srebrnych groszy za cetnar [ok. 51,5 kg – przyp. C.W.]. Polecamy nasze przedsiębiorstwo dla dobra wszystkich, zauważając, że miasta takie jak Iława, Lubawa, Nowe Miasto Lubawskie, Lidzbark, Działdowo, Dąbrówno, Nidzica, Olsztynek, Olsztyn wygodnie dołączają do naszego połączenia.

   W Ostródzie zapewniona jest dobra przestrzeń do składowania towarów. W Elblągu pan Moritz Mühle i Eduard Dahlmann przyjmują zgłoszenia towarów przeznaczonych do załadunku i na żądanie udzielają informacji.

     Straus, Cantorsohn w Miłomłynie i Korn w Ostródzie

      Natomiast w dniu 19 kwietnia w gazecie Elbinger Anzeigen ukazała się krótka notka:

    Elbląg. Z dniem 22 tego miesiąca powołano stąd do życia regularne połączenie żeglugowe z miastami Miłomłyn i Ostróda, poprzez Kanał Oberlandzki. Oczekuje się, że w tym roku będą kontynuowane prace nad połączeniem jezior oberlandzkich.

Notka gazetowa o rozpoczęciu działalności przez firmę żeglugową w kwietniu 1851 r.

(źródło: Elbinger Anzeigen Nr 32 z 19 kwietnia 1851 r.)

     Skoro nie dysponujemy jasno określoną, pewną datą dzienną pierwszego uruchomienia żeglugi na nowo tworzonym Kanale Oberlandzkim – należy więc przyjąć za taką wtorek, 22 kwietnia 1851 roku – a więc dzień uruchomienia stałego połączenia żeglugowego przez tych ww. miłomłyńsko-ostródzkich przedsiębiorców.

    Następnymi ogłoszeniami informowano, że wysyłka towarów następuje dwa razy w tygodniu, to jest w poniedziałki i czwartki. Pierwszym statkiem była zaś owa „Nadzieja” – statek nazwany tak 3 miesiące później w Miłomłynie przez króla Fryderyka Wilhelma IV.

Widok Ostródy w połowie XIX wieku. Takie miasto zyskało wówczas połączenie kanałowe

z Miłomłynem, Iławą, Zalewem i Czulpą (źródło: zbiory Muzeum w Ostródzie)

     Wożonymi wówczas kanałem towarami (w powodu konieczności lądowego przeładunku) były:

1) od strony Elbląga: wszelkiego rodzaju drobnica i śledzie;

2) od strony Ostródy i Miłomłyna: ziarno zbóż, spirytus i wełna.

Opłata kanałowa była od początku żeglugi pobierana opodal śluzy w Miłomłynie

(źródło: Zbiór Praw dla Państw Królestwa Pruskiego, archiwum autora)

Podsumowanie

   Od dnia 22 kwietnia 1851 roku Kanał Oberlandzki już funkcjonował i przewożono nim lokalne towary. Głównym portem urzędowym była Czulpa, a połączenie wodne pozwalało dopływać, poprzez Miłomłyn, do Ostródy, Iławy i Zalewa. Był to wówczas de facto Kanał Oberlandzki, ale jeszcze nie Kanał Elbląsko-Oberlandzki.

      Uwaga: W kwietniu 2026 roku mija dokładnie 175 lat (!) od uruchomienia kanałowej żeglugi.

Cezary Wawrzyński

Ostróda, styczeń/luty 2025 r.

Galeria zdjęć