Kraina Kanału Oberlandzkiego

   W praktyce każda nadrzeczna (nadkanałowa) stocznia remontująca lub budująca jednostki pływające posiada slip bądź pochylnię. Prześledźmy zatem historię wyjątkowej nadwiślańskiej pochylni, położonej na styku warszawskiego Solca i Ujazdowa.

Wisłostrada, Port Czerniakowski i pochylnia w Porcie Czerniakowskim
(źródło: OpenStreetMap)

     Raczej wszyscy znamy powiedzenie „Ale fajans!”. Tak bowiem określamy potocznie coś, co jest tandetne i bezwartościowe lub tanie i słabej jakości.

    Jednak takie myślenie w stosunku do pewnej osoby byłoby zupełnie nie na miejscu, a wręcz absurdalne. Tym kimś jest bowiem Maurycy Fajans (1827-1897), żydowskiego pochodzenia przedsiębiorca żeglugowy i finansista, twórca firmy Żegluga Parowa Maurycego Fajansa (następnie Maurycy Fajans i Synowie).

Pismo firmowe przedsiębiorstwa Maurycego Fajansa oraz podobizna Maurycego Fajansa
(źródło: cyfrowe.mnw.art.pl oraz Archiwum Państwowe w Warszawie)

Żegluga parowa na Wiśle (P.T. Śliwiński, Notatki Płockie 56/4, 2011)

    Możliwością organizacji żeglugi (parowej – przyp. C.W.) na Wiśle zainteresowała się firma francuska Guibert et Gache z Nantes. Firma ta od kilkunastu lat produkowała statki rzeczne żeglujące po Sekwanie i Loarze. W 1846 roku Guilbert przedstawił rządowi Królestwa propozycję organizacji żeglugi w zamian za 10-letni przywilej wyłączności. Przywilej taki uzyskał 19 czerwca 1846 roku.

  Wiadomo jednak, że przedsięwzięcie doszło do skutku częściowo. Z nieznanych przyczyn Francuzi nie poradzili sobie z zadaniem. Guibert wprowadził do eksploatacji dwa statki - „Książę Warszawski" i „Wisła" (…)

Rejsowe parowce pasażerskie konstrukcji Guibert et Gâche w latach 30. XIX wieku
(źródło: Zeszyty Naukowe Politechniki Śląskiej oraz journals.openedition.org)

    Uwaga: Budowa Kanału Oberlandzkiego ruszyła „pełną parą” wiosną 1845 roku, a żegluga (w tym parowa) rozpoczęła się w Oberlandzie w latach 50. XIX wieku.

    Francuzi odstąpili w 1848 roku koncesję hrabiemu Zamoyskiemu, gdyż ich statki okazały się mieć za duże zanurzenie, często osiadając na wiślanych mieliznach.

    Wkrótce statki te przejęła Spółka Żeglugi Parowej A. Zamojskiego. Spółka Andrzeja Artura Zamojskiego (1800-1874) w bardzo krótkim czasie wprowadziła do eksploatacji kolejne 14 jednostek i od tego czasu możemy mówić o bardzo dynamicznym rozwoju żeglugi (…)

Portret Andrzeja Artura Zamoyskiego (autorstwa Maksymiliana Fajansa) oraz 100-rublowa akcja jego „Współki” żeglugowej (źródło: pl.wikipedia.org oraz onebid.pl)

   Spółka Żeglugi Parowej A. Zamojskiego (Spółka Żeglugi Parowej na Rzekach Spławnych Królestwa hrabia Zamoyski et Compania – przyp. C.W.) wprowadziła pierwsze regularne połączenia z Gdańskiem – rejs z Warszawy do Gdańska trwał w tym okresie ok. 48 godzin. Większość wprowadzonych do eksploatacji statków powstało w stoczni na warszawskim Czerniakowie (…)

Plan posesji − Fabryka machin Hrabiego Andrzeja Zamoyskiego w Warszawie. U góry rysunku „Chantier do budowy statków”, czyli z francuskiego „Plac budowy statków” (źródło: fotopolska.eu)

   Szacuje się, że wybudowano w tamtym okresie ok. 15 jednostek. Statki Zamojskiego zaczęły również żeglugę w górę Wisły. Uruchomiona została linia z Warszawy do Puław. Mimo szybkiego rozwoju i dobrych perspektyw firma Zamojskiego upadła. Przyczyną upadku było Powstanie Styczniowe i represje, które nastąpiły po nim. Główny administrator spółki hr. Zamojski musiał opuścić kraj (…)

Chrzest pasażerskiego statku parowego "Włocławek" w dniu 2 czerwca 1853 roku na rysunku Wojciecha Gersona
oraz warszawska przystań Zamoyskiego na fotografii stereoskopowej Jana Mieczkowskiego z około 1862 roku
(źródło: www.zegluga-rzeczna.pl oraz one.bid)

   Rosło zadłużenie. Spółka działała jeszcze do roku 1870, a od roku 1866 kierował nią Maurycy Fajans. Formalna likwidacja spółki nastąpiła w roku 1871. Statki zostały sprzedane głównie armatorom rosyjskim, trzy parowce kupił Maurycy Fajans (1827-1897). Te trzy parowce − „Wisła", „Sandomierz" i „Narew" dały początek Towarzystwu Żeglugi Parowej Maurycego Fajansa.

     Fajans rozwijał swoją firmę i odnosił znaczne sukcesy. Firma ta aż do końca XIX wieku pozostała głównym przewoźnikiem na rzekach Królestwa Polskiego (…)

Statek parowy „Płock” Maurycego Fajansa oraz Warsztaty Żeglugi Parowej na Solcu wg rysunku Maksymiliana Fajansa (źródło: www.graptolite.net oraz cyfrowe.mnw.art.pl)

     Maurycy Fajans urodził się w 1827 roku i przez całe swoje życie był związany z żeglugą wiślaną. W wieku 25 lat został przedstawicielem spółki hr. Zamojskiego, a w wieku 36 lat został jej dyrektorem. Później zaczął prowadzić działalność pod własną firmą. Część statków sprowadził z zagranicy, ale aby obniżyć koszty sam zaczął budować statki (…)

     Kupił Warsztaty Żeglugi Parowej na Solcu (od Zamoyskiego – przyp. C.W.) i tam zaczął produkcję statków. Tam właśnie powstał „Pan Tadeusz" największy statek przełomu XIX i XX wieku (…)

Warsztaty Żeglugi Parowej na Solcu – litografia i obraz z około 1856 roku
(źródło: fotopolska.eu oraz artvee.com)

   Uwaga: Starszym o dwa lata bratem Maurycego Fajansa był Maksymilian Fajans (1825-1890), uznany fotograf i rysownik, właściciel renomowanego zakładu litograficzno-fotograficznego w Warszawie.

Maurycy Fajans oraz jego album dedykowany Jaśnie Wielmożnemu Hrabiemu A. Zamoyskiemu
(źródło: pl.wikipedia.org oraz cyfrowe.mnw.art.pl)

   Fajans zmarł w 1897 roku, pozostawiając swoją firmę synom Edwardowi, Janowi i Hieronimowi. Firma funkcjonowała według jednych źródeł do pierwszej wojny światowej, natomiast według innych do 1912 roku, kiedy to weszła w skład Warszawskiego Akcyjnego Towarzystwa Handlu i Żeglugi (…)

Parowce na Wiśle – litografie z albumu Maksymiliana Fajansa
(źródło: cyfrowe.mnw.art.pl)

   Natomiast inżynier Edward Fajans pozostał związany ze stocznią na Solcu, był konstruktorem – zaprojektował jedne z piękniejszych statków dwudziestolecia międzywojennego: „Polskę" i „Francję".

Pochylnia Czerniakowska i budowa parowców „Polska” i „Francja” w początkach lat 20. XX wieku
oraz parowiec „Francja” na Wiśle (źródło: fotopolska.eu oraz www.graptolite.net)

Historia obiektu

     Z karty ewidencji zabytków Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków w Warszawie (Z. Tucholski, 2009) dowiadujemy się, co następuje:

   Port Czerniakowski zbudowany został w 1904 roku głównie jako zaplecze techniczne Żeglugi Parowej Maurycego Fajansa, jego projektantem i budowniczym był inż. Lucjan Kwiciński.

     Przy budowie portu wykorzystano naturalny element ukształtowania terenu − powstałą w wyniku powodzi w 1884 roku Łachę Czerniakowską. Zastosowano rozwiązanie obiektu, składające się z kanału wjazdowego, z pochylnią stoczni oraz z basenu portowego-zimowiska (…)

Strona tytułowa karty ewidencji zabytków: Port Czerniakowski - Zespół
(źródło: www.ogrodwarszawa.org.pl)

    Uwaga: Pochylnia Czerniakowska została wybudowana w 1904 roku. Projektantem całego portu był inżynier komunikacji Lucjan Kwiciński (1852-1908), za czasów dyrektorowania inżyniera Edwarda Fajansa (1868-1930). Stało się to dwie dekady po wybudowaniu i ostatecznym oddaniu do użytku pochylni Całuny na Kanale Oberlandzkim.

Nekrolog – krótki życiorys inżyniera Edwarda Fajansa
(źródło: Archiwum Państwowe w Warszawie)

     Na pierwszy rzut oka mogła przypominać Pochylnię Foxton na angielskim Grand Union Canal, wybudowaną w latach 1898-1900. Choć Anglicy zastosowali tam wózki kesonowe i napęd parowy, to były one stale wypoziomowane i osadzone poprzecznie względem torowiska stoku.

Dawna pochylnia kanałowa dla statków w angielskim Foxton
(źródło: en.wikipedia.org oraz canalrivertrust.org.uk)

    Port od początku nie pełnił funkcji handlowych, przeznaczony był na zimowisko taboru śródlądowego podczas pochodu lodów, gdy żegluga na Wiśle zamierała, zaś zimujące przy nadbrzeżach jednostki były narażone na zatopienie przez krę. Ścianki kanału oraz basenu brukowano pojedynczym kamieniem naturalnym i uzbrojono w urządzenia cumownicze – polery i pierścienie cumownicze, zaś wszystkie odcinki nadbrzeży wyposażono w kamienne schodki.

    Na prawym brzegu kanału wjazdowego, na terenie ograniczonym ulicami Czerniakowską oraz Solec, powstały w 1904 roku zabudowania stoczni rzecznej Żeglugi Parowej Maurycego Fajansa.

Warszawa na odcinku pomiędzy Placem Zamkowym i Portem Czerniakowskim. Fragment mapy Instytutu Kartograficznego im. E. Romera z lat 30. XX wieku (źródło: igrek.amzp.pl)

   Głównym elementem tego zakładu była pochylnia z napędem ręcznym do slipowania budowanych oraz remontowanych jednostek o długości około 30 metrów oraz hala warsztatów mechanicznych. Był to poprzeczny wyciąg o długości 69,02 m. składający się z 6 torów o rozpiętości 5,00 m między osiami szyn i o rozstawie między osiami torów 10,75 m.

     Na wyciągu znajdowało się 6 wózków stalowych o wymiarach 8,00 X 5,60 m. Przesuwano je przy pomocy 6 wind o napędzie ręcznym. Przy stanie wody + 0,5 m na wodowskazie przy moście Kierbedzia ponad wózkami znajdował się 1 m wody (…) Główna hala warsztatów stoczni była murowana z cegły (…) Na terenie stoczni znajdowała się ponadto: stolarnia, malarnia, biura magazynu, świetlicy, mieszkania służbowe, waga wozowa, biuro techniczne, wartownia oraz magazyn: ogólny, drzewny, tartaczny, podręczny stolarski, malarski, trocinowy, sprzętu placowego oraz szkutniczego (…)

Budowa parowców na szczycie pochylni stoczni Maurycego Fajansa – Tygodnik Ilustrowany z 1908 roku
(źródło: Biblioteka Cyfrowa Uniwersytetu Łódzkiego)

   Na pochylni stoczni budowano holowniki i statki parowe z napędem bocznokołowym i śrubowym oraz jednostki bez napędu. Po prawej stronie kanału wjazdowego powstały budynki administracji wodnej (jeden z nich o klasycystycznej architekturze).

   W 1914 roku tabor pływający żeglugi Fajansa zarekwirowany został przez armię rosyjską i następnie niemiecką (…) Wkrótce po odzyskaniu niepodległości port i stocznia przejęta zastała przez polską administrację wodną (…)

Dzień rejsowy na warszawskich parowcach wiślanych – Tygodnik Ilustrowany z 1908 roku
(źródło: Biblioteka Cyfrowa Uniwersytetu Łódzkiego)

    Od lat dwudziestych w końcowej części basenu portowego zimowiska funkcjonowała prywatna stocznia drewnianych jednostek piaskarskich kryp i batów. W okresie międzywojennym, podczas okupacji i w pierwszych latach powojennych piaskarze dzierżawili część nadbrzeża w basenie portowym do wyładunku piasku. W międzywojniu na prawym brzegu kanału wjazdowego powstały kluby wodniackie: "Techników", "Syrena" i "Nurt" (...)

Port Czerniakowski i umiejscowienie pochylni na zdjęciu lotniczym z 1935 roku
(źródło: mapa.um.warszawa.pl)

    We wrześniu 1939 roku port, stocznia oraz obiekty PZW nie uległy poważniejszym zniszczeniu. W okresie okupacji w budynkach PZW miała swą siedzibę niemiecka okupacyjna administracja wodna Wasserstrasenbau Amt. Stocznia Czerniakowska podlegała tej instytucji, w latach 1939-1945 wykonywano w niej jedynie remonty i konserwację taboru pływającego należącego do okupacyjnej administracji wodnej (…)

     Port Czerniakowski i stocznia stały się terenem ciężkich walk powstańczych, w hangarze znajdującym się w parterowej części obecnego klubu PTTK „Rejsy" esesmani powiesili kilkunastu powstańców. W basenie portowym zatopiony został wówczas statek "Atlantic" oraz holownik "Stanisław Kozietulski" (…)

Zakole Wisły i początek Portu Czerniakowskiego w 1936 roku
(źródło: fotopolska.eu)

    W pierwszych latach powojennych odbudowana i uruchomiona w 1945 roku po ciężkich zniszczeniach wojennych stocznia podlegała PZW. W 1951 roku zakład przekwalifikowano na stocznię produkcyjną, wówczas powstało Państwowe Przedsiębiorstwo Wyodrębnione, Warszawskie Stocznie Rzeczne - Stocznia Warszawska (…)

   W okresie powojennym stocznia jednostek drewnianych nie została uruchomiona, w pierwszych powojennych latach jej pochylnie zasypano ziemią i gruzem. Po odbudowie i uruchomieniu zakładu w 1945 roku remontowano w niej podnoszony z dna Wisły zatopiony przez okupanta tabor pływający. W 1951 roku w zakładzie rozpoczęto budowę 125-tonowych barek stalowych, tzw. ,,czerniakowskich", produkcję tych jednostek kontynuowano do 1958 roku (…)

Jednostki zimujące w Porcie Czerniakowskim około 1946/48 roku
(źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe)

  W 1953 roku w ramach modernizacji zastąpiono ręczny napęd pochylni sześcioma wciągarkami elektrycznymi, pochylnia posiadała udźwig 360 t. W połowie lat pięćdziesiątych rozpoczęto wprowadzanie na dużą skalę spawania w miejsce nitowania w naprawach i budowie kadłubów statków. Unowocześniano jednocześnie park maszynowy i zaplecze techniczne stoczni (…)

Zbliżenie stoku pochylni w Porcie Czerniakowskim na zdjęciu lotniczym z 1945 roku. Na pierwszym torze można dostrzec kształt kratownicy metalowego wózka (źródło: mapa.um.warszawa.pl)

   W związku z opracowaniem pod koniec lat pięćdziesiątych przez Centralny Zarząd Żeglugi Śródlądowej programu modernizacji taboru śródlądowego w Warszawskiej Stoczni Rzecznej rozpoczęto produkcję pchaczy typu „Żubr", w latach 1958-69 zbudowano serię 49 jednostki tego typu.

    Równolegle budowano również według identycznej dokumentacji kadłubów serię 53 motorowych statków pasażerskich typu SP-45 oraz 30 motorowych statków inspekcyjnych SI-150. Pod koniec istnienia stoczni zbudowano w niej w 1965 roku replikę egipskiego statku na potrzeby filmu Jerzego Kawalerowicza „Faraon".

Statek pasażerski typu SP-45 „Żuraw” w ostródzkim porcie
(źródło: zbiory W. Danielewicza)

     W 1970 roku Warszawska Stocznia Rzeczna uległa likwidacji (…) bezpośrednią przyczyną likwidacji zakładu była budowa Wisłostrady. Około 1972 roku zlikwidowano również bazę i budynki Okręgowego Zarządu Wodnego, od tego czasu port pełni jedynie funkcje rekreacyjne i turystyczne. W latach 1971-74 zbudowano Trasę Łazienkowską, której most przeciął kanał wjazdowy Portu Czerniakowskiego (...)

  W rejonie dawnej pochylni stoczni czerniakowskiej w 2003 roku powstał zalążek Muzeum Wisły organizowanego przez Fundację „Ja Wisła". Na sześciu szynach pochylni ustawiono w charakterze pierwszego eksponatu i wyremontowano siłami członków fundacji zabytkową krypę typu krakowskiego". Jest to jeden z niewielu zachowanych egzemplarzy kryp budowanych w Krakowskiej Stoczni Rzecznej w latach 50-tych XX wieku (…)

Barka „Herbatnik” na stoku dawnej pochylni czerniakowskiej oraz ta sama barka tuż przed demontażem
w październiku 2015 roku (źródło: Stowarzyszenie Ogród Warszawa oraz fotopolska.eu)

   W latach 1997-2000 Przedsiębiorstwo Budownictwa Hydrotechnicznego „ISSO1" wykonało w wejściu do kanału wjazdowego wrota przeciwpowodziowe wraz z murami oporowymi.

Sytuacja i opis techniczny

   Port Czerniakowski w Warszawie zlokalizowany jest na zachodnim (lewym) brzegu Wisły, na obszarze położonym pomiędzy ulicami: Gen. M. Zaruskiego a Czerniakowską. Dojazd do portu prowadzi od ul. Czerniakowskiej (Wisłostrady). Wejście do portu znajduje się w kilometrze 511 rzeki Wisły.

Plan Portu Czerniakowskiego z lat 30. XX wieku. Choć mało czytelny, można dostrzec Kanał wejściowy,
Basen Portowy oraz pomiędzy nimi – Pochylnię (źródło: karta ewidencji zabytków, Z. Tucholski, 2009)

    Port Czerniakowski jest ziemną budowlą hydrotechniczną składającą się (w 2009 roku - przyp. C.W.) z kanału wjazdowego, pochylni oraz basenu portowego-zimowiska. Kanał wjazdowy o długość 500 metrów i szerokości 50 metrów, posiada przekrój trapezowy. Basen zimowiska o długości 240 metrów posiadał szerokość 150 metrów.

   Głębokość kanału i basenu portowego przy niskiej wodzie – 2 m, przy wodzie żeglownej 230 cm na wodowskazie warszawskim – 2,5 m (głębokość żeglowna przed zamuleniem kanału i portu). Obecnie do portu ze względu na zamulenie wchodzić mogą jedynie jednostki o niewielkim zanurzeniu 40 cm. Kanał wjazdowy o szerokości około 50 metrów umożliwiał wyminięcie się dwóch idących z przeciwnych kierunków jednostek (...)

Zasypane i zarośnięte pozostałości pochylni przy styku z kanałem portowym
(źródło: fotopolska.eu oraz Forum żeglarskie)

   Basen zimowiska obwałowano od strony Cypla Czerniakowskiego wałami przeciwpowodziowymi. Ściany kanału i basenu zimowiska w formie skarp oraz ławeczek brukowanych pojedynczym kamieniem naturalnym są częściowo obetonowane (…)

     Zachowane relikty dawnej pochylni stoczni rzecznej żeglugi parowej Maurycego Fajansa w postaci 6 toków szynowych mocowanych do podłoża na podkładach drewnianych, w części zalewowej posadowionych na poduszkach betonowych (...)

Betonowe podkłady torowisk pochylni przy styku z kanałem portowym
(źródło: Forum żeglarskie oraz warszawa.wyborcza.pl)

Przeznaczenie pierwotne i zmiany konstrukcyjne

    Zimowisko taboru śródlądowego podczas pochodu lodów, do 1945 roku stocznia piaskarskich jednostek drewnianych, stocznia rzeczna do 1970 roku, siedziba oraz baza taboru pływającego administracji wodnej do ok. 1972 roku, siedziba klubów wodniackich (…)

    Bezpośrednio w okresie powojennym zasypano gruzem pochylnię dawnej stoczni jednostek drewnianych batów i kryp, było to pierwsze przekształcenie oryginalnego profilu nadbrzeży portu. Na początku lat 60-tych XX wieku na Cyplu Czerniakowskim zlokalizowano nową przystań WTW.

    Po likwidacji Warszawskiej Stoczni Rzecznej na początku lat 70-tych XX wieku oraz bazy i budynków Okręgowego Zarządu Wodnego około 1972 roku, port utracił swe dotychczasowe znaczenie. Od tego czasu pełnił jedynie funkcje rekreacyjne i turystyczne (…)

Przy okazji budowy Wisłostrady stok pochylni w znacznej części zniwelowano i zasypano w latach 1973/1974
(źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe oraz fotopolska.eu)

  Dawną pochylnię stoczni zasypano w połowie gruzem, wejście do portu, kanał wjazdowy oraz basen zimowiska niepogłębiane od wielu lat uległy znacznemu zamuleniu. Także nie konserwowane ścianki kanału i basenu brukowane kamieniem naturalnym z czasem zasypane zostały warstwą ziemi i gruzu, częściowo uległy zniszczeniu i przekształceniom, ponadto zarosły drzewami oraz roślinnością.

   Niewielkie fragmenty oryginalnej nawierzchni brukowej miejscowo wylano warstwą betonu. Prawdopodobnie w okresie powojennym oryginalne schodki kamienne w nadbrzeżach przebudowano na szersze konstrukcji betonowej. Zapewne w latach 60-tych i 70-tych XX wieku zbudowano również betonowe urządzenia cumownicze na nadbrzeżu przystani WTW oraz kilka pochylni do slipowania jachtów (…)

Ostatnie relikty pochylni firmy M. Fajansa w Porcie Czerniakowskim
(źródło: www.ogrodwarszawa.org.pl oraz fotopolska.eu)

  W ostatnich latach ,,złomiarze" wycieli również dostępne fragmenty szyn pochylni, część stalowych pachołków cumowniczych oraz stalowe, nitowane słupy linii energetycznej, na których umieszczone były również lampy oświetleniowe. Zachowały się jedynie cokoły słupów oraz jeden oryginalny słup na terenie Straży Miejskiej. Istniejące obecnie polery cumownicze nie są oryginalne, na nadbrzeżach zabudowano je w okresie powojennym (…)

Widok części stoku pochylni firmy M. Fajansa po „odkrywkach” w czerwcu 2016 roku
(źródło: warszawa.wyborcza.pl)

Stan zachowania i potrzeby konserwatorskie

     W większości zachował się oryginalny profil wałów i ścianek kanału, basenu portowego oraz pochylni. Stoki kanału i basenu zimowiska oraz pochylnia zasypane są cienką warstwą ziemi i gruzu, obrzeża kanału i zimowiska zarośnięte są drzewami i roślinnością, a ponadto częściowo zniszczone. Oryginalna nawierzchnia brukowa z kamienia naturalnego jest miejscowo wylana betonem. W nadbrzeżach basenu zachowały się jedyne oryginalne schodki kamienne (…)

Widok południowej skarpy stoku pochylni firmy M. Fajansa po „odkrywkach” w czerwcu 2016 roku
(źródło: Fundacja „Ja Wisła”)

    Ostatnim oryginalnym budynkiem na terenie portu jest siedziba przedwojennego Klubu „,Syrena", obecnie Klubu PTTK ,,Rejsy" z okresu międzywojennego, jednak ze względu na typowo użytkową architekturę oraz znaczny stopień przebudowy w latach 70-tych XX wieku posiada on znikomą wartość architektoniczną (…)

   W przypadku podejmowania prób ożywienia dawnego portu np. organizacji w nim mariny należałoby pogłębić jego koryto i basen, a także oczyścić wejście do kanału wjazdowego w osi Pomnika Sapera (…)

Zdjęcie lotnicze okolic pochylni z 1987 roku oraz styk dawnych torowisk w wodami kanału w 2015 roku
(źródło: mapa.um.warszawa.pl oraz uw.warszawa.pl)

    W przypadku remontu terenu dawnej stoczni konieczne jest usunięcie ziemi i gruzu z szyn pochylni, wycięcie drzew oraz odsłonięcie i odtworzenie oryginalnej nawierzchni brukowej. Należy również odtworzyć wycięte fragmenty wszystkich toków dobierając odpowiedni typ szyn.

Co dalej? − Współczesna rewitalizacja

   Pochylnia w Porcie Czerniakowskim funkcjonowała (z przerwami) niespełna 70 lat – do przełomu lat 60. i 70. XX wieku – czyli do czasu likwidacji Warszawskiej Stocznia Rzecznej i budowy Wisłostrady.

    Zburzono ceglaną halę montażu kadłubów, stok pochylni został w znacznej części zasypany ziemią i gruzem (całości nie zdążono), a szyny w większości zdemontowane. Pozostała niewielka, stopniowo zarastająca i zaśmiecana dolinka. Przez kolejne dziesiątki lat rzeczywiście „był to fajans”…

Zdjęcie lotnicze okolic pochylni z 2010 roku oraz fragment stoku pochylni z barką „Herbatnik”
– we władaniu, próbującej walczyć o właściwe uporządkowanie terenu, Fundacji „Ja Wisła”
(źródło: mapa.um.warszawa.pl oraz Port Czerniakowski Fb)

     Około 2012 roku ówczesne władze Warszawy przystąpiły do działań mających doprowadzić do rewitalizacji (modernizacji) pochylni dawnej stoczni rzecznej. Port Czerniakowski został ujęty w gminnej ewidencji zabytków, utworzonej na podstawie zarządzenia nr 4824/2013 Prezydenta Miasta Stołecznego Warszawy, w sprawie założenia ewidencji zabytków Miasta Stołecznego Warszawy z dnia 7 sierpnia 2013 r.

Roboty budowlane na stoku dawnej pochylni w 2017 roku
(źródło: Google Earth)

     Stołeczny Konserwator Zabytków w zaleceniach konserwatorskich z lipca 2013 roku stwierdził, że rozbiórka pochylni nr 8-12 oraz remont pozostałych (nr 1-7), wykonanie nowych belek szyn jezdnych, montaż urządzeń technicznych związanych z funkcjonowaniem stoczni, oraz nowe zagospodarowanie terenu jest dopuszczalne pod względem konserwatorskim. Organ ochrony konserwatorskiej nie zgłosił zastrzeżeń w części dotyczącej przebudowy pochylni.

Zdjęcia lotnicze okolic pochylni w Porcie Czerniakowskim z lat 2016 i 2017
(źródło: mapa.um.warszawa.pl)

    Pod koniec 2014 roku sporządzono projekt budowlany „Modernizacja pochylni oraz terenu dawnej stoczni rzecznej w Porcie Czerniakowskim”. Rozpoczęła się krótka batalia społeczników i organizacji pozarządowych – na czele z Fundacją „Ja Wisła”, o odtworzenie i ukazanie pochylni w kształcie jak najbardziej zbliżonym do oryginału.

Apel organizacji pozarządowych w sprawie zachowania pochylni Stoczni Czerniakowskiej z początku 2016 roku
(źródło: Fundacja „Ja Wisła”)

  Sygnalizowano, że de facto będzie to całkiem nowa budowla, odbiegająca parametrami od pochylni pierwotnej, powodująca bezpowrotne zniszczenie zabytku. Pierwotne belki miały być konstrukcjami żelbetowymi, częściowo zagłębionymi w gruncie, z mocowanymi u góry (za pomocą śrub) stalowymi szynami jednymi. W dolnej części belki posadowione były na palach.

Dawna pochylnia w Porcie Czerniakowskim w trakcie „rewitalizacji”
(źródło: Google Earth)

     Alarmowano m.in., że nowe belki pochylni (wykonane zamiast przeznaczonych do rozebrania belek nr 7-12) będą miały inne położenie i rozstaw – co zatrze czytelność układu pochylni. Wygląd pochylni ma mieć inny, „nowoczesny” charakter, gdyż nowego typu szyny mają być pogrążone i obramowane betonową kostką Bauma (czyli polbrukiem) i uszczelnione masą bitumiczną, bruk zaś płaski i stabilizowany cementem.

Zdjęcia lotnicze okolic pochylni w Porcie Czerniakowskim z lat 2019 i 2020
(źródło: mapa.um.warszawa.pl)

    Prace budowlane ruszyły w połowie 2016 roku. Ostatecznie „nową” pochylnię oddano do użytku w 2018 roku. Był to ostatni rewitalizowany fragment Portu, oddanego do użytku jeszcze w 2014 roku.

Zdjęcia lotnicze okolic pochylni w Porcie Czerniakowskim z lat 2021 i 2023
(źródło: mapa.um.warszawa.pl)

     Czy wspomniana „walka o pochylnię” przyniosła jakieś, oczekiwane przez społeczników efekty? Można się o tym przekonać osobiście, w czasie wizyt w Warszawie – wszak to „Śródmieście”, całkiem niedaleko od Torwaru i stadionu Legii. W każdym razie wygląda na to, że współczesna pochylnia jest co najmniej o połowę mniejsza powierzchniowo od swego „fajansowego” oryginału…

Widok współczesnej pochylni (luty 2026 roku) w Porcie Czerniakowskim
(autor: C. Wawrzyński)

    Nota bene od strony swego szczytu pochylnia zaczyna powoli przypominać zabytek sztuki hydrotechnicznej. Zapewne jednak nie jest to efekt działania zamierzonego...  

Widok współczesnej pochylni (luty 2026 roku) w Porcie Czerniakowskim
(autor: C. Wawrzyński)

Cezary Wawrzyński

Ostróda, luty/marzec 2026 r.

Galeria zdjęć