Kraina Kanału Oberlandzkiego

   Berlińskiemu wydawcy i księgarzowi Alexandrowi Dunckerowi zawdzięczamy pokaźny zbiór, bo aż 960 kolorowych litografii, zatytułowany: Wiejskie dwory, pałace i rezydencje szlachty pruskiej, wraz z rodziną królewską, rezydencjami letnimi, ogrodami przypałacowymi, artystycznie wykonane, z kolorowymi ilustracjami i tekstem w okresie 1857-1883.

     W tomie nr 13 zamieszczono dwory i rezydencje wg stanu za lata 1873-1874, a tamże ukazano podelbląski Janów – czyli ówczesny Hansdorf. Współcześnie Janów jest sołectwem w gminie wiejskiej Elbląg.

Okładka albumu nr 13 Alexandra Dunckera oraz litografia z dworem w Janowie – Hansdorf
(źródło: polona.pl)

     Niegdyś były to dobra rycerskie, leżące w odległości ok. 8 km od elbląskiej starówki, przy trakcie wiodącym przez Pasłęk, Ostródę i Nidzicę w stronę Mazowsza – ważne, że ok. 600 m od współczesnych brzegów jeziora Druzno.

Historia „albumowa”

     W krótkim opisie w albumie Dunckera odnotowano:

JANÓW [HANSDORF]

PROWINCJA PRUSY – REJENCJA GDAŃSKA – POWIAT ELBLĄSKI

Spis treści albumu nr 13 Alexandra Dunckera oraz opis dworu w Janowie – Hansdorf
(źródło: polona.pl)

     Majątek ziemski Janów [Hansdorf] przez prawie 200 lat należał do rodziny von Borck (błąd, powinno być: Bodeck – przyp. C.W.), a po wygaśnięciu tego rodu przechodził w różne ręce, by w 1865 roku zostać zakupionym przez obecnego właściciela, majora w stanie spoczynku i deputowanego powiatowego Adolpha Eggerta. Obejmuje ono obszar 1246 morgów magdeburskich (318 ha – przyp. C.W.) i posiada dużą cegielnię, młyn wodny oraz wiatrak.

   Obecna rezydencja, wzniesiona w tym samym miejscu, gdzie kiedyś stał stary, duży zamek, została ukończona w 1866 roku. Stoi ona na niewielkim wzniesieniu w rozległym parku, a z jej okien roztacza się piękny widok na jezioro Druzno i nizinę (…)

Rezydencja w Janowie na litografii z początku lat 70. XIX wieku
(źródło: polona.pl)

     Wygodna przystań portowa, zbudowana przez obecnego właściciela nad jeziorem, znacznie ułatwia eksport produktów itp.; przez posiadłość przebiega droga z Elbląga do Pasłęka [Preussisch Holland]; stacje kolejowe: Elbląg [Elbing] i Bogaczewo [Güldenboden] Królewskiej Kolei Wschodniej znajdują się w odległości 1 mili [7,5 km].

     Uwaga: kolej żelazna dotarła tu kilka lat wcześniej przed wybudowaniem pochylni kanałowych i oddaniu do użytku całego szlaku Kanału Elbląsko-Oberlandzkiego.

Dawna niemiecka kolej żelazna o napędzie parowym
(źródło: www.tuff-tuff-eisenbahn.de)

Puszczając wodze fantazji

   Mamy oto informacje o funkcjonującym na szlaku kanałowym, a konkretnie nad północno-wschodnim brzegiem jeziora Druzno, porcie towarowym.

     Kiedy i czy w ogóle powstał oraz kiedy funkcjonował? Po pierwsze – nie do końca można mieć zaufanie do albumowego tekstu, skoro choćby błędnie przywołano nazwisko rodowe właściciela… Po drugie – owego portu nie dostrzeżemy na znanych nam, XIX-wiecznych mapach, choć to najwyżej poszlaka, a nie przesądzający dowód.

    Może był to jedynie nic nieznaczący epizod? No, ale skoro właściciele Janowa mieli „od zawsze” prawo połowu ryb w Druznie, to może istniała tam co najmniej rybaczówka?

Fragment mapy okolic jeziora Druzno z 1863 roku – wschodni brzeg przy Janowie/Hansdorf.
Linia Północ-Południe zorientowana poziomo (źródło: archiwum autora)

    Przyglądając się odręcznie wyrysowanej mapie okolic jeziora Druzno z 1863 roku, wykonanej na bazie Mapy Kanału Elbląsko-Oberlandzkiego inżyniera Steenke z 1862 roku, nie znajdziemy miejsca nazwanego „portem” (przystanią), choć nad samym brzegiem jeziora dostrzeżemy zarys budowli i być może nabrzeża. Rysownik dodatkowo zaznaczył i podkreślił coś, co zostało nazwane „Kabbel Kamp” – a co zostanie wytłumaczone w dalszej części artykułu.

    Z kolei żadnej budowli bezpośrednio na jeziorowym brzegu nie odnajdziemy już choćby na niemieckiej mapie „Elbing” z 1893 roku.

Fragment niemieckiej mapy „Elbing” z 1893 roku
(źródło: David Rumsey Map Collection)

    Hipotetycznie możemy więc mówić o latach pod rządami Adolpha Egggerta, przykładowo o okresie lat 1863-1873 (współwłasność kapitana Eggerta – rok z albumu) oraz ewentualnie o latach 1863-1877 (śmierć majora Eggerta). Raczej nie można próbować rozciągnąć tego okresu na kolejne lata, kiedy majątkiem – zgodnie z przekazem – doskonale zarządzał rotmistrz Paul Borowski, a który sypał wały od strony jeziora i pozyskiwał nowe łąki.
    Łącznie oznaczałoby to przedział ledwie 15 lat…

Żegluga na wodach szwedzkiego Göta kanal – rycina z 1843 roku
(źródło: litteraturbanken.se)

Historia „podręcznikowa”

   Dodatkowe informacje o Janowie zamieszczono w „Historii powiatu elbląskiego” (Die Geschichte des Landkreises Elbing) autorstwa E. G. Kerstana, pastora w podelbląskim Łęczu, wydanej przez Elbląskie Towarzystwo Starożytności w 1925 roku:

Okładka i strony z książki E.G. Kerstana
(źródło: Elbląska Biblioteka Cyfrowa)

    Jak sama nazwa wskazuje, Hansdorf [Janów] musiał pierwotnie być wsią. W czasach Zakonu należał do komornictwa w Weklicach [Wöklitz], zwanego też Pomen, które obejmowało tzw. pruskie wsie nizinne. Obszar na wschód od jeziora Druzno był zamieszkiwany głównie przez dawnych Prusów. Nie wiemy, czy Janów był starą wsią pruską, jak pruskie wsie nizinne, czy też został założony jako wieś niemiecka dopiero przez Krzyżaków (…)

     11 października 1383 roku w Malborku wielki mistrz Konrad Zöllner von Rotenstein (1382–1390) wystawił akt własności majątku Janów. Hartwig Bedeken otrzymał jedenaście łanów i dziewięć morgów wraz z jurysdykcją nad majątkiem. Hartwig Bedeken był burmistrzem Elbląga. Jest również wymieniony w dokumencie z 1371 roku, gdzie jego nazwisko brzmi Hartwig Bedike. Nazwiska Bedeken lub Bedike to odmiana nazwiska Böttcher. Rodzina później nazywała się Bodeker, a ostatecznie von Bodeck (…)

Pismo Wielkiego Mistrza Konrada Zöllner von Rotensteina z 1385 oraz szeląg tego Wielkiego Mistrza
(źródło: commons.wikimedia.org oraz en.numista.com)

    Hartwig Bedeken, jako właściciel Janowa, otrzymuje prawo do połowów w Druznie przy użyciu wszelkiego rodzaju narzędzi, z wyjątkiem „niewodu”, czyli dużej sieci ciągnionej. Może łowić tyle ryb, ile potrzebuje do zaspokojenia potrzeb swojego stołu. Ma również prawo do budowy dwóch młynów na swojej posiadłości. Jest zobowiązany do służby konnej na rzecz Zakonu. Na dowód i potwierdzenie władzy musi on co roku płacić czynsz w wysokości jednego funta wosku i jednego grosza kolońskiego (…)

     Już w 1448 roku Janów znalazł się w posiadaniu szpitala zakonnego w Pasłęku. (…) Położony w całości na terenie elbląskim, nie należał jednak do tego miasta, a tym samym nie należał później do Rzeczypospolitej Polskiej (…) Janów pozostał w posiadaniu państwa pruskiego do 1772 r., tak więc majątek ten jest jedyną miejscowością w całym powiecie elbląskim, która nigdy nie należała do Polski (…)

Granica Prus Wschodnich oraz Prus Zachodnich na mapie Schroettera z przełomu XVIII i XIX wieku.
W prawym dolnym roku – Pasłęk, nad wschodnim brzegiem Druzna – obszar wydzielony Hansdorf
(źródło: maps.mapywig.org)

    Majątek ten nabył w 1589 r. rajca z Elbląga Johann Vodecker lub von Bodeck, potomek Hartwiga Bedekena (…) Janów pozostał w posiadaniu rodziny von Bodeck przez ponad dwa stulecia, aż do 1825 roku. Janów posiadał już wtedy niezwykle duży ogród o powierzchni ponad jednego łanu (ok. 17 ha – przyp. C.W.). Był to największy ogród w całej okolicy, w którym uprawiano głównie owoce (…)

     Do 1772 roku Janów należał do Księstwa, a później do Królestwa Prus. Również po 1772 roku Janów przez dziesięciolecia pozostawał częścią Prus Wschodnich, aż do 1818 roku, kiedy to wraz z utworzeniem powiatu elbląskiego związek ten przestał istnieć. Wówczas Janów znalazł się w prowincji Prusy Zachodnie.

     Około 1820 roku stara posiadłość rycerska miała dwanaście łanów i 123 mieszkańców. Mówiono wówczas, że Janów ma największy ogród w całych Starych Prusach. Atutami posiadłości były dogodne położenie, dobra gleba i obfite łąki (…)

Ogród owocowy na litografii z 1832 roku
(źródło: www.abebooks.de)

    Janów szczycił się dobrymi źródłami dochodu, takimi jak browar i gorzelnia. Działali tu również rybacy i rzemieślnicy. Wśród nich tkacze, którzy od dawna słynęli z produkcji wysokiej jakości obrusów. Młyny położone w pobliżu Janowa – wiatrak i młyn wodny – nie należały do ​​majątku, lecz były dzierżawione na mocy umów dziedzicznych (…)

     Ostatni Pan von Bodeck zmarł w 1825 roku. Jedna z jego córek wyszła za mąż za hrabiego Karla Casimira Gottvertrau von Hülsena, który później przeszedł na emeryturę jako generał dywizji (…) W 1846 roku sprzedano osiem mórg [2 ha] Kolei Wschodniej (…)

Dwa młyny i wiatrak w obszarze wydzielonym Hansdorfu na mapie Schroettera z przełomu XVIII i XIX wieku
(źródło: maps.mapywig.org)

     W 1860 roku nabył cały kompleks jako właściciel majątku Otto Frankenstein. Natychmiast jednak sprzedał Janów byłemu dzierżawcy, Carlowi Ziemensowi, za 49 000 talarów. Ziemens sprzedał następnie dwór wraz z całym plonem w październiku 1862 roku za 71 500 talarów. Janów został nabyty w trzech równych częściach przez:

1. Kapitan Adolf Eggert,
2. Maria Eggert z domu Busenitz w Rzecznej, żona deputowanego okręgowego,
3. Wdowa Johanna Juliana Eggert, żona wyższego urzędnika okręgowego.

     W 1865 roku kapitan Eggert odkupił Janów od pozostałych dwóch współwłaścicieli za 83 000 talarów. W 1866 roku, na miejscu starego, wybudował piękny nowy dwór. W 1872 roku połączył z dworem młyn, kuźnię (wydzierżawioną w 1830 roku) oraz inną, wcześniej niezależną posiadłość w Janowie. Kupił również dwie posiadłości w Nowinie [Neuendorf], powiększył majątek o około dziesięć łanów [170 ha] (…)

Rezydencja w Janowie na fotografii z okresu międzywojennego
(źródło: www.bildarchiv-ostpreussen.de)

    Eggert nie cieszył się jednak swoją posiadłością zbyt długo. W 1877 roku majątek rycerski odziedziczyła owdowiała żona majora Luise Mathilde Eggert, z domu Conventz. W 1880 roku Janów kupił za 350 000 marek rotmistrz Paul Borowski ze Stańkowa [Riesenwalde], który doskonale nim zarządzał. W 1902 roku ziemianin Helmut Rose nabył majątek, który miał powierzchnię około 2000 morgów pruskich [510 ha] i był w dobrym stanie, za kwotę 550 000 marek (…)

     W latach 1921 i 1922 zrekultywowano nowe tereny poprzez budowę wałów przeciwpowodziowych wzdłuż kęp jeziora Druzno. Usunięto gliniaste wzgórze, aby zbudować wał o długości około 2,5 km. Ponad 40 000 metrów sześciennych ziemi przewieziono kolejką wąskotorową ciągniętą przez lokomotywę. Po zagospodarowaniu nowo obwałowanego terenu, Janów posiadał około 450 morgów [115 ha] łąk (…)

Współczesne kępy roślinności na wodach jeziora Druzno – przy brzegu zachodnim
(autor: C. Wawrzyński)

     Na potrzeby budowy wału państwo sprzedało tzw. Kabbelkampe, która to kępa pierwotnie oderwała się od zachodniego brzegu Druzna, została wyrzucona na brzeg wschodni i tam się mocno zakorzeniła. Ponieważ mieszkańcy wschodniego brzegu Drausen od dawna toczyli spór z urzędami skarbowymi o własność tego terenu, otrzymał on i zachował swoją charakterystyczną nazwę (…)

     Tyle z opisu pastora Kerstana.

     Uwaga: Owe pływające kępy były (są) charakterystyczną cechą jeziora Druzno od stuleci.

Pływające kępy na jeziorze Druzno – „Mapa Gdańska, Elbląga i Malborka” Franza Schraembla z 1789 roku
(źródło: David Rumsey Map Collection)

Ponad 1000-letnia tradycja?

     Jak powinno być wiadome, wiosną 1981 roku elbląski archeolog i muzealnik Marek Franciszek Jagodziński dokonał doniosłego odkrycia – w pobliżu północno-wschodnich brzegów jeziora Druzno odnalazł miejsce po legendarnej osadzie portowej – wikińskim Truso. Jest to teren przy dawnej miejscowości Hansdorf, a więc Janowo (pomiędzy miejscowością i Druznem oraz przy linii kolejowej).

     O dawnej podróży morskiej z Półwyspu Jutlandzkiego do Truso wiemy choćby ze staroangielskiej relacji Wulfstana, pochodzącej z około 890 roku. To by oznaczało, że ten drugi port „janowski” byłby spadkobiercą funkcji, które to miejsce pełniło 1000 lat wcześniej! Oczywiście potencjalny twórca (lub użytkownik) tego janowskiego portu − kapitan Eggert, nie mógł mieć wówczas o tym pojęcia…

Odnaleziona lokalizacja grodu portowego Truso oraz wizualizacja wikińskiego portu w Truso
(źródło: M. Jagodziński oraz Muzeum Archeologiczno-Historyczne w Elblągu)

     Raczej też nie mogło to być dokładnie to samo miejsce, gdyż zarówno w wyniku działalności człowieka, jak i procesów naturalnych – wody jeziora Druzno (niegdyś zatoki morskiej) na przestrzeni lat „cofnęły się”.

   Porównując rysunek odręczny okolic jeziora Druzno z Mapy Kanału Elbląsko-Oberlandzkiego autorstwa Steenke (1863) z mapami z zaznaczony miejscem po dawnym Truso – można dojść do wniosku, że owe kępy o nazwie Kabbelkampe dotarły na wschodni brzeg i zakorzeniły się właśnie na wysokości podejścia do dawnego wikińskiego emporium.

     Być może zatem miejsce nowożytnego portu znajdowało się jakieś 200 m (ewentualnie 550 m) bardziej na zachód, co sugeruje choćby linia, a zwłaszcza tworzone przez nią kształty, współczesnych wałów.

Współczesny widok terenów janowskich od strony Druzna, z możliwymi lokalizacjami XIX-wiecznego portu w Janowie (źródło: opracowanie własne; Google Earth)

   Możliwe również, że tekst albumowy Dunckera – choć teoretycznie dotyczy roku 1873 oraz działalności „portowej” ówczesnego właściciela, to bazował na informacjach wcześniejszych, a owa „przystań janowska” zniknęła na skutek zablokowania właśnie przez kępy Kabbelkampe, gdzieś tak na początku lat 60. XIX wieku.

    Wszystko to pozostaje póki co w sferze domysłów. Port Janów, podobnie jak wcześniej Truso, czeka zatem na swego odkrywcę…

     Ps. W tym roku mija 45. rocznica odkrycia legendarnego Truso przez Pana Marka Jagodzińskiego.

Cezary Wawrzyński

Ostróda, styczeń 2026 r.

Galeria zdjęć