Kraina Kanału Oberlandzkiego

    Budowa sztucznej drogi wodnej służyła celom transportowym i komunikacyjnym. W konsekwencji zmieniała też stosunki wodne oraz ekosystem nowych okolic nadkanałowych.

Nieistniejący współcześnie ruchomy (suwany) most kanałowy – służący celom gospodarczym i transportowi
śródpolnemu w czasach przed II wojną światową. Prawdopodobnie miejsce położone przy Krasinie,
ok. 500 m powyżej pochylni Oleśnica. Obrazy kolorowane
(źródło: www.bildarchiv-ostpreussen.de)

    Co do zasady rodziły się określone konsekwencje dla bytowania ludzi i zwierząt. W XIX wieku istotne były przykładowo kwestie: – Czy można było chodzić po wałach i wypasać bydło? – Czy można było poić w wodzie kanałowej zwierzęta gospodarskie? Przedzielone kanałem pola – jeśli nie pobudowano mostu – nagle stały się odległymi terenowo miejscami, a więc: – Czy można było przepędzać bydło i konie z jednego brzegu na drugi?

    Dla pływających szyprów istotne było: − Czy łodzie i barki można po ścieżkach holowniczych holować z pomocą zwierząt pociągowych oraz – Czy w ogóle można transportować jakiekolwiek zwierzęta jednostkami pływającymi…

Pary mułów ciągnące barki na Morris Canal w początkach XX wieku. Zdjęcia kolorowane
(źródło: Library of Congress)

  W jakiejś mierze kwestie te regulował (przynajmniej początkowo) tzw. Regulamin Policji Kanałowej dla Kanału Elbląsko-Oberlandzkiego (Kanal-Polizei Reglement für den Elbing-Oberlädischen Kanal) z kwietnia 1861 roku – nadany wraz z początkiem pierwszego sezonu żeglugowego na całym (wraz z odcinkiem pochylniowym) Kanale Elbląsko-Oberlandzkim.

    Konkretnie § 6 stanowił: Jeśli do holowania statku używa się dwóch lub więcej zwierząt, wówczas nie mogą one nigdy iść w zaprzęgu obok siebie, lecz muszą być zaprzężone jedno za drugim.

Dominująca siła pociągowa wzdłuż ścieżek holowniczych: na Morris Canal i na Kanale Oberlandzkim.
Zdjęcia kolorowane (źródło: Morris Canal Fb oraz www.bildarchiv-ostpreussen.de)

    Zauważmy, że nie rozstrzygało się, czy tymi zwierzętami miały być konie. To niby w Prusach Wschodnich oczywiste, ale teoretycznie mogły to być choćby muły czy woły, ale w praktyce byli to dwaj załoganci…

Wałęsająca się krowa na pochylni 2 East na Morris Canal w 1910 r. oraz konie nad jeziorowo-kanałowym brzegiem w Awajkach przy Kanale Elbląskim sto lat później (źródło: Library of Congress – zdjęcie kolorowane
oraz archiwum autora)

    Całkiem osobną kwestią były zwierzęta wodne. Przykładowo § 27 Regulaminu stanowił: Kąpiel oraz połów ryb i raków bez potrzebnych uprawnień są na Kanale zabronione.

Mieszkańcy wsi Matyty i łodzie rybackie na jeziorze Jeziorak tuż po I wojnie światowej.
Zdjęcie kolorowane (źródło: www.bildarchiv-ostpreussen.de)

   Ale już w następnym zdaniu rozstrzygał: Przepędzanie bydła dopuszczalne jest wyłącznie w miejscach specjalnie do tego wskazanych.

     Innymi słowy właściciele ziemscy „wywalczyli” sobie (zapewne w trakcie 10-letniego funkcjonowania kanału bez odcinka pochylniowego) przywilej, że w ściśle określonych punktach, domyślnie dalekich od mostów i kładek, mieli możliwość przepędzania zwierząt gospodarskich bezpośrednio przez szlak kanałowy.

Krowy nad Kanałem Elbląsko-Oberlandzkim w czasach przed II wojną światową. Zdjęcia kolorowane
(źródło: www.bildarchiv-ostpreussen.de)

    Szczególnej ochronie podlegały ścieżki holownicze. Twórcy przepisów zapewne mieli przeświadczenie, że napęd „nie-mechaniczny” (zwierzęta pociągowe lub burłaczenie) będzie przez lata dominujący.

Krowa na szczycie pochylni Oleśnica. Kadr z przedwojennego filmu. Zdjęcie kolorowane
(źródło: archiwum autora)

  W § 28 Regulaminu postanowiono: Chodzenie bez upoważnienia po brzegach i skarpach grobli jest zabronione. Teren pomiędzy brzegiem Kanału i ścieżką holowniczą, nawet gdy leży na obszarze posiadłości prywatnej, nie może być przekopywany ani obsiewany trawą, nie wolno również sadzić na nim drzew i krzewów, jak również rozmieszczać przedmiotów ograniczających ten teren i przeszkadzających w jeździe.

  Teren ten, jak też ścieżka holownicza muszą być zawsze wolne. Publiczne korzystanie ze ścieżek holowniczych dozwolone jest wyłącznie w celu holowania.

Krowy (oraz koń) na pochylni Oleśnica. Kadry z telewizyjnego filmu dokumentalnego z 1982 r.
(źródło: archiwum autora)

    W kolejnym, § 29 Regulaminu doprecyzowano: Z wyjątkiem zwierząt używanych do holowania, inne bydło nie może wchodzić na ścieżkę holowniczą, w przeciwnym razie należy zapłacić karę: za każdego konia, sztukę dużego bydła lub świnię 20 groszy srebrnych, za każdego barana lub cielę 10 groszy srebrnych, oprócz wyrównania ewentualnych szkód.

    Innymi słowy chciano ustrzec się przed niszczeniem kanałowego nabrzeża przez następujące zwierzęta gospodarskie: konie, krowy i byki, świnie, owce i barany.

Pies na śluzie Morris Canal na początku XX wieku oraz na śluzie Kanału Elbląskiego sto lat później
(źródło: Library of Congress – zdjęcie kolorowane oraz archiwum autora)

   Niewątpliwie stale towarzyszącymi ludziom przedstawicielami świata zwierzęcego na kanale i w jego otoczeniu są psy – zarówno w charakterze zwierząt domowych, jak i przygodnych „wodniaków’ lub wędrujących „turystów"...

Odpoczywająca para mułów na szczycie pochylni Morris Canal. Załoga łodzi naprawia cieknące poszycie.
Operacji przygląda się początkowo pies fotografa – Hypo, by ostatecznie ocenić „po swojemu”
zaistniałą sytuację… (źródło: Library of Congress oraz Morris Canal Fb – zdjęcia kolorowane)

    Co do XIX-wiecznych opłat i taryf za przewożone kanałem ładunki i towary, to raczej nie odnajdujemy w nich pozycji dotyczących zwierząt. Nie oznacza to wcale, że tacy „pasażerowie” nie byli w ogóle na pokład zabierani. Być może nie było to ostatecznie przepisami uregulowane.

Psy na łodzi pływającej po Morris Canal oraz pies na wózku pochylni Oleśnica
(źródło: Morris Canal Fb oraz archiwum autora – zdjęcia kolorowane)

     Współcześnie statkami pasażerskimi można przewozić jednorazowo kilka zwierząt, o prywatnych jachtach i houseboatach nie wspominając…

Regulaminowe zasady przewozu zwierząt statkami Żeglugi Ostródzko-Elbląskiej w sezonie 2026
(źródło: Żegluga Ostródzko-Elbląska Sp. z o.o. w Ostródzie)

Cezary Wawrzyński

Ostróda, czerwiec 2026 r.

Galeria zdjęć